Wpływ wydarzeń historycznych na epokę współczesności

Trauma wojny i żelazny uścisk stalinizmu

Wydarzeniem, które brutalnie otworzyło epokę współczesności, była II wojna światowa. Przeżycia z lat 1939–1945 na zawsze zmieniły ludzką świadomość, stając się centralnym motywem dla artystów wszystkich dziedzin sztuki. Pisarze musieli zmierzyć się z niewyobrażalnym doświadczeniem masowej zagłady, upadkiem dawnych wartości i całkowitym przewartościowaniem moralności.

• 1939
  Wybuch II wojny światowej

  Początek epoki współczesności i koniec złudzeń dwudziestolecia międzywojennego.

• 1949
  Zjazd w Szczecinie

  Oficjalne narzucenie socrealizmu w sztuce i literaturze polskiej.

• 1956
  Odwilż październikowa

  Koniec stalinizmu, poluzowanie cenzury i debiuty pokolenia '56.

• 1968
  Marzec '68

  Kryzys polityczny, strajki studenckie i antysemicka nagonka władz.

• 1981
  Stan wojenny

  Zejście literatury niezależnej do podziemia (drugi obieg).

Dla kultury polskiej kolejnym wstrząsem był czas stalinizmu. Od zakończenia wojny aż do 1956 roku Polska Rzeczpospolita Ludowa znajdowała się pod dyktatorskim reżimem. W 1949 roku, podczas IV Walnego Zjazdu Związku Literatów Polskich w Szczecinie, władze narzuciły twórcom surowe wymogi socrealizmuKierunek w sztuce narzucony przez władze komunistyczne, służący propagandzie i gloryfikacji klasy robotniczej.. Literatura została całkowicie podporządkowana celom politycznym. Pisarze musieli tworzyć dzieła wspierające komunistyczną ideologię, opierające się na filozofii Marksa i Engelsa oraz wywyższające warstwę robotniczą i chłopską.

Poznański Czerwiec i literacka odwilż

Stalinizm w czystej postaci zaczął kruszyć się w Poznaniu. W czerwcu 1956 roku wybuchła tam fala strajków wywołana skrajnym niezadowoleniem społecznym. Robotnicy zakładów Cegielskiego wyszli na ulice, domagając się chleba i wolności. Lawinowe protesty zmusiły PZPRPolska Zjednoczona Partia Robotnicza – partia komunistyczna sprawująca dyktatorską władzę w PRL. do ustępstw. Październikowe VIII Plenum, na którym I sekretarzem został Władysław Gomułka, zapoczątkowało okres „odwilży '56”.

Odwilż przyniosła artystom upragniony powiew wolności. Mogli wreszcie odrzucić propagandowe hasła i tworzyć w zgodzie z własnym sumieniem. Do głosu doszły tematy dotąd zakazane. Światło dzienne ujrzała napisana jeszcze w 1948 roku powieść Tadeusza Konwickiego „Rojsty”. Zaczęto otwarcie pisać o zagładzie Żydów (Adolf Rudnicki, Henryk Grynberg) oraz o psychologicznych spustoszeniach wywołanych wojną (Tadeusz Różewicz, Jan Józef Szczepański, Kazimierz Brandys). Roman Bratny wydał słynnych „Kolumbów rocznik 20”, relacjonując losy pokolenia walczącego w powstaniu warszawskim.

Literatura zaczęła również eksplorować środowiska dotąd ignorowane przez oficjalną sztukę. Na kartach książek pojawili się ludzie z marginesu, przestępcy i lumpenproletariatWarstwa społeczna zepchnięta na margines, pozbawiona stałych środków do życia, często powiązana ze światem przestępczym.. Nieprzystosowanie do szarej rzeczywistości PRL-u genialnie opisywali Marek Hłasko, Leopold Tyrmand czy Marek Nowakowski.

Szarość małej stabilizacji i bunt Marca '68

Względna swoboda trwała krótko. Już w październiku 1957 roku Gomułka nakazał zamknięcie reformatorskiego pisma „Po prostu”, a protestujących studentów brutalnie spacyfikowano. Rozpoczął się trwający do 1970 roku okres małej stabilizacjiOkres rządów Władysława Gomułki charakteryzujący się rezygnacją z terroru stalinowskiego na rzecz szarej, kontrolowanej codzienności.. Choć termin ten brzmi łagodnie, w rzeczywistości oznaczał umocnienie władzy socjalistycznej i powrót cenzury.

Społeczeństwo polskie tamtego czasu było młode i prężne – notowano najwyższy przyrost naturalny w Europie, a średnia wieku wynosiła zaledwie 26 lat. Partyjni notable skutecznie hamowali jednak rozwój kulturalny. Kształtowało się pokolenie ludzi godzących się na nadużycia władzy, czemu głośno sprzeciwiali się artyści, zwłaszcza ci tworzący na emigracji.

Punktem zapalnym okazała się premiera „Dziadów” w reżyserii Kazimierza Dejmka w warszawskim Teatrze Narodowym. Władza dopatrzyła się w spektaklu antyrosyjskiej wymowy i nakazała jego zdjęcie z afiszaDecyzja cenzury o natychmiastowym wstrzymaniu wystawiania spektaklu teatralnego.. Wywołało to masowe protesty studentów Uniwersytetu Warszawskiego. W odpowiedzi aparat państwowy rozpoczął brutalne czystki na uczelniach.

Wydarzenia Marca '68 brutalnie uświadomiły Polakom, że wciąż żyją w systemie totalitarnym. Echa tych napięć odnajdziemy w późniejszej sztuce, między innymi w powieści „Początek” Andrzeja Szczypiorskiego czy w filmie „Indeks” Janusza Kijowskiego.

Droga do wolności – opozycja i stan wojenny

Kolejne fale strajków w latach siedemdziesiątych doprowadziły do powstania KORKomitet Obrony Robotników – organizacja opozycyjna niosąca pomoc represjonowanym po strajkach w 1976 roku., założonego m.in. przez Adama Michnika i Jacka Kuronia. Zaczęła kształtować się prawdziwa opozycja polityczna, co w 1980 roku zaowocowało legalizacją Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.

Odpowiedzią komunistów było wprowadzenie 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego przez Wojskową Radę Ocalenia Narodowego pod przewodnictwem Wojciecha Jaruzelskiego. Wojsko przejęło kontrolę nad krajem, wprowadzono godzinę policyjną i zakazano manifestacji. Zdecydowana większość działaczy opozycyjnych trafiła do obozów, gdzie czekało ich internowaniePrzymusowe umieszczenie osób uznanych za niebezpieczne dla państwa w specjalnych obozach odosobnienia..

Represje, trwające oficjalnie do 22 lipca 1983 roku, zmusiły niezależnych twórców do zejścia do podziemia. Życie literackie przeniosło się do drugiego obieguNiezależny, nielegalny ruch wydawniczy w PRL, publikujący książki i prasę poza zasięgiem państwowej cenzury.. Książki drukowano potajemnie, na powielaczach, ryzykując więzieniem. Ten trudny czas wywarł trwały wpływ na świadomość Polaków i ukształtował literaturę schyłku PRL-u, która stała się orężem w walce o wolność.