Literatura lagrowa
Literatura lagrowa stanowi jeden z najważniejszych nurtów wczesnej epoki współczesności, będący próbą zapisu traumy niemieckich obozów koncentracyjnych. Twórcy tacy jak Tadeusz Borowski czy Zofia Nałkowska poszukiwali nowego języka, by opisać rzeczywistość masowej zagłady i upadek dotychczasowych wartości humanistycznych. Utwory te dokumentują skrajne doświadczenia człowieka sprowadzonego do biologicznego przetrwania.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
W pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej polską literaturę zdominowały relacje ocalałych. Zbiór tych tekstów tworzy kanonZbiór najważniejszych, klasycznie uznanych dzieł dla danego nurtu, epoki lub kultury. literatury lagrowej. Sama nazwa pochodzi od niemieckiego słowa LagerZ niemieckiego: obóz. W polskiej literaturze termin ten zarezerwowano dla hitlerowskich obozów koncentracyjnych.. Pisarze mierzyli się z zadaniem dotąd nieznanym. Musieli opisać świat pozbawiony jakiegokolwiek porządku moralnego, w którym prowadzono masową eksterminacjęCelowe, masowe wyniszczanie określonych grup ludności, narodów lub ras. całych pokoleń.
Zbigniew Jarosiński w Małej historii literatury polskiej zalicza do tego grona zarówno bezpośrednie wspomnienia, jak i utwory ściśle literackie. Wymienia tu między innymi Dymy nad Birkenau (1945) Seweryny Szmaglewskiej, Z otchłani (1946) Zofii Kossak-Szczuckiej, Listy spod morwy (1945) Gustawa Morcinka, a także Czas nieludzki (1946) Stefana Otwinowskiego.
Uczniowie często mylą dwa pojęcia: lagry i łagry. Literatura lagrowa (przez "l") dotyczy niemieckich obozów koncentracyjnych (np. utwory Borowskiego, Nałkowskiej). Literatura łagrowa (przez "ł") opisuje sowieckie obozy pracy, czyli Gułagi (np. Inny świat Gustawa Herlinga-Grudzińskiego).
Bohaterowie literatury lagrowej zostali odarci z człowieczeństwa. Zdegradowano ich do numeru wytatuowanego na przedramieniu. Życie w obozie sprowadzało się do czysto biologicznej egzystencji i walki o przetrwanie za wszelką cenę. Teksty obnażały bestialstwo oprawców, ale też drastyczne zmiany w psychice samych więźniów, którym nieustannie towarzyszył strach i fizyczne cierpienie.
Tadeusz Borowski ukazuje obóz z perspektywy znieczulonego więźnia, skupiając się na czynach, a nie emocjach.
Zofia Nałkowska przyjmuje rolę badacza z zewnątrz, relacjonując zbrodnie oszczędnym, suchym językiem.
Seweryna Szmaglewska szuka w obozowym piekle resztek człowieczeństwa i kobiecej solidarności.
Najwybitniejszym i najbardziej kontrowersyjnym przedstawicielem nurtu jest Tadeusz Borowski. Jego opowiadania z tomu Pożegnanie z Marią zszokowały powojenną publiczność. Autor zastosował technikę behawiorystycznąTechnika literacka polegająca na opisywaniu wyłącznie zewnętrznych zachowań i reakcji bohatera, bez analizy jego psychiki.. Zrezygnował z ocen moralnych na rzecz chłodnego zapisu faktów. Narrator opowiadań, często mylnie utożsamiany z samym autorem, wykazuje przerażającą obojętność wobec śmierci. Borowski udowodnił, że człowiek potrafi przyzwyczaić się do wszystkiego, byle tylko przeżyć.
W opowiadaniach Borowskiego prawda oświęcimskiego doświadczenia ukazywała się jako ostateczna, najbardziej rzetelna miara człowieczeństwa, punkt odniesienia dla całej wiedzy o życiu. Rzeczywistość obozowa jako wzorzec wszelkiej ludzkiej cywilizacji, obnażający jej mechanizmy i prawa najbardziej podstawowe.
Przesłanie Borowskiego uderza w fundamenty europejskiej kultury. Cały dorobek humanizmu przepadł za bramą z szyderczym napisem Arbeit macht freiZ niem. "Praca czyni wolnym". Cyniczny napis umieszczony nad bramą obozu Auschwitz i innych niemieckich obozów.. Pisarz oskarżał nie tylko faszyzm. Winił całą zachodnią cywilizację, która nie sprzeciwiła się złu w zarodku, czyniąc ją współwinną niewyobrażalnej tragedii.
Zupełnie inną perspektywę przyjęła Zofia Nałkowska w Medalionach (1946). Pisarka stanowi wyjątek wśród twórców nurtu – sama nie była więźniarką. Pracowała w Głównej Komisji Badania Zbrodni NiemieckichInstytucja państwowa powołana w 1945 r. do zbierania dowodów zbrodni hitlerowskich na terenie Polski.. Dostęp do zeznań ocalałych i wizje lokalne pozwoliły jej spojrzeć na mechanizmy zagłady z zewnątrz. Zrezygnowała z literackich ozdobników. Stworzyła wstrząsający, niemal dokumentalny zapis ludzkiego cierpienia, skupiając się na moralnym spustoszeniu, jakie wojna zostawiła w psychice ocalałych.
Wczesne lata powojenne przyniosły także wysyp bezpośrednich wspomnień, z których każde akcentowało inne aspekty życia za drutami. Seweryna Szmaglewska skupiła się na idei kobiecej solidarności. Pokazała, że nawet w nieludzkich warunkach można ocalić godność. Z kolei Zofia Kossak-Szczucka interpretowała obóz w kategoriach religijnych i martyrologicznych. Widziała w nim dzieło szatana i ołtarz, na którym naród polski składa krwawą ofiarę. Podobny ton przyjął w swoich utworach Gustaw Morcinek.