Lektury / Współczesność
Opracowanie

Pokolenie Kolumbów

Pokolenie Kolumbów to formacja młodych twórców urodzonych około 1920 roku w niepodległej Polsce, których wchodzenie w dorosłość brutalnie przerwał wybuch II wojny światowej. Ich literatura stanowi dramatyczne świadectwo walki zbrojnej, konspiracji oraz zderzenia młodzieńczych ideałów z koszmarem spełnionej apokalipsy. Wiersze i opowiadania tych autorów dokumentują głęboki kryzys wartości humanistycznych i próbę ocalenia człowieczeństwa w nieludzkich czasach.

Autor: Karolina Marlęga Czas czytania: 4 min
Chcesz częściej widzieć treści klp.pl w Google? Dodaj nas do ulubionych źródeł, otwiera się w nowym oknie
Spis treści
  1. Tragiczne wejście w dorosłość
  2. Polemika z poprzednikami i cechy twórczości
  3. Głosy straconego pokolenia: Baczyński i Gajcy
  4. Test

Tragiczne wejście w dorosłość

Twórcy urodzeni około 1920 roku wychowywali się w wolnej ojczyźnie. Kształtowano ich w duchu patriotyzmu i szacunku do polskiej historii. Wybuch II wojny światowej brutalnie odebrał im młodość, zmuszając do przedwczesnego osiągnięcia dojrzałości. Stanowili inteligencką elitę Warszawy. W momencie zagrożenia masowo wstępowali do podziemia, walcząc z okupantem głównie w szeregach Armii KrajowejNajwiększa podziemna organizacja zbrojna w okupowanej Europie, podlegająca rządowi RP na uchodźstwie..

Wielu z nich wzięło czynny udział w powstaniu warszawskimZbrojne wystąpienie AK przeciwko Niemcom w 1944 roku, zakończone zniszczeniem stolicy i śmiercią tysięcy młodych ludzi.. Z góry skazywano ich na porażkę w starciu z potężną machiną wojenną hitlerowskich Niemiec. Z tego powodu literacka historia ochrzciła ich mianem „pokolenia straconego”, „pokolenia czasu burz” oraz „pokolenia apokalipsy spełnionej”.

Dobrze wiedzieć
Samo określenie „Kolumbowie” nie funkcjonowało w czasie wojny. Zostało ukute dopiero w 1957 roku, po wydaniu głośnej powieści Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20. Tytuł ten symbolizował młodych ludzi, którzy musieli na nowo „odkrywać” brutalny świat, zupełnie inny od tego, w którym się wychowali.
  • ~1920
    Narodziny pokolenia

    Na świat przychodzą główni przedstawiciele formacji, wychowywani w realiach II RP.

  • 1939
    Wybuch wojny

    Koniec beztroskiej młodości, zejście do konspiracji i początek literackich debiutów w podziemiu.

  • 1944
    Powstanie warszawskie

    Kulminacyjny moment walki zbrojnej, w którym giną m.in. Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy.

Polemika z poprzednikami i cechy twórczości

Pojawienie się młodych poetów w warunkach konspiracji stanowiło dowód ciągłości polskiej kultury. Kolumbowie bezpośrednio nawiązywali do doświadczeń twórców międzywojennych, zwłaszcza Drugiej AwangardyUgrupowania poetyckie lat 30. XX wieku (m.in. Żagary), które w swoich wierszach przewidywały nadchodzącą katastrofę cywilizacyjną.. Różnica polegała na skali doświadczenia. Przedwojenni poeci jedynie przeczuwali nadciągający katastrofizmPrzekonanie o nieuchronnej zagładzie współczesnego świata, upadku kultury i moralności.. Kolumbowie stanęli z nim twarzą w twarz.

Badaczka literatury Anna Nasiłowska w pracy Literatura współczesna podsumowuje to zjawisko:

Pojawienie się w warunkach konspiracji pokolenia młodych twórców to jedno z najbardziej zdumiewających świadectw ciągłości kultury polskiej. [...] Za najczęstsze motywy przebijające się w twórczości Kolumbów w czasie wojny i zaraz po jej zakończeniu to: kryzys wartości, upadek człowieczeństwa, a także losy jednostki w okrutnych czasach.

Aby oddać grozę swoich czasów, pisarze wypracowali specyficzne motywy literackie:

Apokalipsa spełniona

Wizja końca świata, który nie jest biblijnym proroctwem, lecz realną wojenną codziennością. Przykład: wiersze Tadeusza Gajcego (np. poemat „Widma”).

Kryzys wartości

Upadek dawnej moralności, dekalogu i humanizmu w zderzeniu z obozami koncentracyjnymi i łapankami. Przykład: opowiadania Tadeusza Borowskiego („Proszę państwa do gazu”).

Tragizm wyboru

Konieczność zabijania w imię obrony ojczyzny, co niszczyło psychikę młodych żołnierzy. Przykład: poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego („Elegia o... [chłopcu polskim]”).

Głosy straconego pokolenia: Baczyński i Gajcy

Twórczość dwóch poetów, którzy zginęli w powstaniu warszawskim, najpełniej oddaje charakter całej formacji. Pierwszym z nich jest Krzysztof Kamil Baczyński. W swoich wierszach uchwycił emocje rówieśników, którym wojna odebrała radość młodości, zastępując ją krwią i cierpieniem.

Poezja Baczyńskiego ma wyraźnie romantyczny rodowód. Zdzisław Marcinów w Słowniku literatury polskiej XX wieku tłumaczy to następująco:

Romantyczny charakter poezji Baczyńskiego widoczny jest (obok tonów profetycznych) w swoistym jej zaangażowaniu. Nie chodzi tu wprost o zaangażowanie patriotyczne, ono bowiem jest oczywiste. Chodzi o ratowanie człowieczeństwa, o szeroko pojętą miłość świata: to, co ją narusza, a zbrodnie wojny to czynią, musi doznawać potępienia. Żołnierska (rycerska) ofiara jego pokolenia mogłaby odwrócić Historię.

Drugim wybitnym głosem tamtych dni był Tadeusz Gajcy. Jego twórczość cechuje mroczna poetyka snu i silny profetyzmZdolność przewidywania przyszłości, w literaturze często łączona z wizją nadchodzącej zagłady lub misją narodową.. W najgłośniejszym poemacie Widma ukazał wojenny horror przez pryzmat niesłychanych, odrealnionych zjawisk. Z wierszy Gajcego emanowało przekonanie o rychłej śmierci. To przeczucie dzieliła większość przedstawicieli pokolenia Kolumbów - w jego przypadku ziściło się ono na barykadach Starego Miasta.

Choć Baczyński i Gajcy zapłacili najwyższą cenę, pokolenie Kolumbów to także twórcy, którzy przetrwali wojnę i musieli zmierzyć się z jej traumą w nowej rzeczywistości. Do tego grona należą m.in. Tadeusz Różewicz, Tadeusz Borowski, Gustaw Herling-Grudziński, Wisława Szymborska czy Zbigniew Herbert. Ich powojenna twórczość na zawsze zmieniła oblicze polskiej literatury współczesnej.

Test