Literatura łagrowa

Łagry a lagry – różnica pojęciowa

Choć brzmią podobnie, terminy te opisują dwa różne systemy totalitarnego terroru. Literatura łagrowaOd ros. łagier (obóz). Skrót od Gławnoje Uprawlenije Łagieriej (Gułag) – systemu sowieckich obozów pracy przymusowej. dotyczy przeżyć więźniów w Związku Radzieckim. Z kolei literatura lagrowaOd niem. Konzentrationslager. Dotyczy niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i obozów zagłady (np. utwory T. Borowskiego). skupia się na doświadczeniach z niemieckich obozów koncentracyjnych. Sowieckie obozy miały znacznie dłuższą historię. Powstały na długo przed wybuchem II wojny światowej jako narzędzie eliminacji przeciwników politycznych i darmowa siła robocza dla komunistycznej gospodarki.

Emigracyjny charakter i potrzeba świadectwa

Z oczywistych powodów politycznych książki obnażające prawdę o ZSRR nie mogły ukazywać się w państwach bloku wschodniego. Twórcy tego nurtu, po wyrwaniu się z sowieckiej niewoli, wybierali życie na Zachodzie. Tylko tam mogli pisać bez obaw przed cenzurą i represjami.

Motywację pisarzy doskonale tłumaczy historyk literatury Zbigniew Jarosiński:

Polacy byli pierwszą grupą, której udało się opuścić łagry, gdzie ciągle siedziały miliony ludzi. Toteż piórem autorów wspomnień kierowała potrzeba, aby dać świadectwo prawdzie, która światu zupełnie była nie znana.

Najważniejsze dzieła nurtu

Do literatury łagrowej zaliczamy szerokie spektrum form: relacje, listy, wspomnienia, reportaże oraz powieści. Pierwsze z nich zaczęły powstawać jeszcze w trakcie wojny. Wśród wczesnych i najważniejszych polskich tekstów znajdują się:

• Melchior Wańkowicz – Dzieje rodziny Korzeniewskich (1942)
• Józef Czapski – Wspomnienia starobielskie (1944)
• Herminia Naglerowa – Ludzie sponiewierani (1945)
• Beata Obertyńska – W domu niewoli (1946)
• Wacław Grubiński – Między sierpem a młotem (1948)
• Hanna Ordonówna – Tułacze dzieci (1948)
• Anatol Krakowiecki – Książka o Kołymie (1950)
• Marian Czuchnowski – Tyfus, teraz słowiki (1951)

W literaturze światowej najgłośniejszym i najbardziej monumentalnym przykładem tego nurtu jest twórczość rosyjskiego dysydentaOsoba przeciwstawiająca się panującej władzy, często represjonowana. W ZSRR określenie opozycjonistów i krytyków systemu. Aleksandra Sołżenicyna, a zwłaszcza jego Archipelag Gułag.

• 1951
  Inny świat

  Wydanie w Londynie (w tłumaczeniu na język angielski) wspomnień Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

• 1973
  Archipelag Gułag

  Publikacja w Paryżu monumentalnego, trzytomowego dzieła Aleksandra Sołżenicyna.

Absurd śledztwa i kult katorżniczej pracy

Utwory łagrowe nie ograniczają się do opisu głodu i mrozu. Ukazują cały mechanizm sowieckiego państwa terroru. Czytelnik poznaje groteskowe procesy sądowe, żenujące śledztwa prowadzone przez NKWDLudowy Komisariat Spraw Wewnętrznych. Sowiecka tajna policja polityczna odpowiedzialna za masowe represje, zsyłki i zbrodnie. oraz akty oskarżenia oparte na całkowitych kłamstwach. Do sowieckich łagrów trafiały osoby skazane wyrokiem. W praktyce oznaczało to jednak, że zesłany mógł zostać dosłownie każdy – wystarczył fałszywy donos.

Zasadniczym elementem obozowej rzeczywistości była praca. Katorżnicza, wycieńczająca, polegająca głównie na wyrębie lasów i budowie dróg w ekstremalnych warunkach klimatycznych. Co gorsza, efekty tego wysiłku były często bezmyślnie marnowane. Praca nie miała realnej wartości ekonomicznej – stanowiła przede wszystkim formę kary i narzędzie powolnej eksterminacji więźniów. Tłem dla tych wydarzeń jest surowa, zimna przyroda Północy oraz nędza kazachstańskich wsi, zniszczonych przez kołchozową gospodarkę.

Psychika niewolnika systemu

Dzieła zesłańców to świadectwo niewyobrażalnego okrucieństwa i zacofania ZSRR. Ludzie trafiający tam z Polski czuli się jak na innej planecie. System niszczył nie tylko ciała, ale przede wszystkim umysły, tworząc zręby homo sovieticusCzłowiek sowiecki. Jednostka całkowicie podporządkowana państwu, pozbawiona samodzielnego myślenia i moralności, ukształtowana przez totalitaryzm.. Zjawisko to trafnie podsumowuje Zbigniew Jarosiński, pisząc, że sowiecka rzeczywistość:

przerażała ich swoją nędzą, nieludzkimi warunkami życia, a także nasilonym absurdem politycznym, który wydawał się niszczyć wszystko, co ma jakąkolwiek wartość. Pisali zwłaszcza o jej oddziaływaniu na mentalność i psychikę ludzi przeobrażonych w niewolników systemu: stających się – jak ich sędziowie śledczy i nadzorcy – bezdusznymi funkcjonariuszami zdolnymi myśleć tylko w kategoriach sloganów propagandowych, albo też spychanych na dno – co obserwowali szerzej, bo sami znaleźli się wśród nich – w nędzę, codzienny strach, a w końcu bezterminową agonię łagrów.