Postmodernizm - koniec wielkich narracji
Postmodernizm to nurt filozoficzny i kulturowy, który ukształtował się w latach sześćdziesiątych XX wieku jako bunt przeciwko nowoczesności. Odrzuca wiarę w absolutną prawdę, postęp naukowy i uniwersalne zasady, stawiając na różnorodność oraz wolność twórczą. W literaturze przejawia się poprzez eksperymenty, łączenie gatunków i nieustanną grę z czytelnikiem.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Bunt przeciwko nowoczesności
Postmodernizm powstał jako bezpośrednia reakcja na modernistyczne wartości przełomu XIX i XX wieku. Filozofowie związani z tym nurtem sprzeciwiali się najdonioślejszym osiągnięciom cywilizacyjnym Zachodu ostatnich dwustu lat. Stawali w opozycji wobec konsumpcyjnego stylu życia, postępującej technizacji oraz systematycznemu zacieraniu się indywidualnych cech jednostki na rzecz bezkształtnej masy. Utożsamiali modernizm z systemami totalitarnymi, widząc w nim siłę, która doprowadziła Europę do masowej zagłady.
Andrzej Szahaj w tekście Co to jest postmodernizm? precyzuje to zjawisko:
Postmodernizm na płaszczyźnie filozoficznej łączy się zwykle z niezgodą na dominację oświeceniowego i pozytywistycznego kultu rozumu i nauki, antyscjentyzmemPogląd odrzucający przekonanie, że nauki ścisłe i metody naukowe są jedynym, nieomylnym sposobem poznawania świata., sprzeciwem wobec dominacji „rozumu instrumentalnego” owocującego eksploratorskim podejściem do przyrody oraz ograniczeniem wolności człowieka, nieufnością wobec - pojmowanej w duchu oświeceniowym - kategorii postępu, wobec wszelkich uniwersalistycznych utopii społecznych i politycznych.
Korzenie i różnorodność poglądów
Twórcy nurtu upatrywali źródeł swojej filozofii w dorobku dziewiętnastowiecznych myślicieli: Fryderyka Nietzschego, Artura Schopenhauera oraz Henriego Bergsona. Sam postmodernizm nie jest jednak filozofią pełną i usystematyzowaną. Ukształtował się w środowiskach cyganerii artystycznej, a jego przedstawiciele reprezentują szeroką gamę poglądów, które z trudem można ująć w jedne ramy.
Do najważniejszych myślicieli ponowoczesności należą między innymi: Jean-François Lyotard, Gilles Deleuze, Richard Rorty, Jacques Derrida, Michel Foucault, Jean Baudrillard czy Zygmunt Bauman. Mimo różnic, łączy ich wspólny mianownik, który Szahaj opisuje następująco:
Wszyscy jednak aprobująco podkreślają znaczenie pluralizmuPoszanowanie i uznanie dla wielości i różnorodności poglądów, idei oraz postaw w społeczeństwie. stanowisk filozoficznych oraz światopoglądowych wizji świata, występują przeciwko dominacji ideologii Rozumu (...).
Jednym z najważniejszych pojęć postmodernizmu jest ukuty przez J.F. Lyotarda termin upadek wielkich narracji. Oznacza on, że współczesny człowiek przestał wierzyć w wielkie, uniwersalne idee tłumaczące świat - takie jak religia, marksizm, oświeceniowy postęp czy nauka. Zamiast jednej wielkiej prawdy, postmodernizm proponuje wiele małych, równorzędnych opowieści.
Główne założenia postmodernizmu
Postmoderniści odrzucili wiarę w uporządkowany świat. Ich filozofię i sztukę charakteryzuje kilka stałych elementów:
Przekonanie, że obiektywna prawda nie istnieje, a ludzki umysł ma ograniczone możliwości poznawcze. Każdy ma swoją własną perspektywę.
Całkowita rezygnacja z narzuconych reguł, definicji, teorii i planów na rzecz absolutnej wolności tworzenia i myślenia.
Pluralizm metodologiczny - odrzucenie uniwersalnych kryteriów oceny i akceptacja faktu, że różne, nawet sprzeczne zjawiska mogą współistnieć.
Postmodernizm w literaturze
W literaturze postmodernizm wyrażał się poprzez eksperymentalne powieści. Twórcy odrzucili dorobek i sztywne ramy poprzednich epok, tworząc zupełnie nowe konwencje. Ich dzieła charakteryzują się eklektyzmemSwobodne łączenie w jednym dziele elementów z różnych, często niepasujących do siebie stylów, epok czy konwencji literackich. - pisarze swobodnie mieszają gatunki wysokie z popkulturą, na przykład łącząc traktat filozoficzny z kryminałem.
Pisarze postmodernistyczni sprzeciwiali się wszelkim regułom ograniczającym wolność twórczą. Nierzadko drwili z historii, celowo fałszując jej przebieg, wprowadzając anachronizmy lub obnażając sam proces pisania książki (tzw. metafikcja). Za sztandarowe osiągnięcia postmodernizmu w literaturze uważa się Imię róży Umberto Eco, Rzeźnię numer pięć Kurta Vonneguta czy Kochanicę Francuza Johna Fowlesa.