Personalizm — osoba ludzka ponad systemem
Personalizm to nurt filozoficzny XX wieku stawiający w centrum osobę ludzką i jej niezbywalną godność. Kierunek ten ukształtował się jako odpowiedź na zbrodnie systemów totalitarnych, broniąc wolnej woli i indywidualności człowieka. W literaturze współczesnej stanowi fundament moralnej oceny rzeczywistości, co widać w dziełach analizujących kondycję ludzką po II wojnie światowej.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Obrona człowieka przed systemem
Personalizm narodził się jako kategoryczny głos sprzeciwu wobec totalitaryzmówSystem polityczny dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli, np. nazizm czy stalinizm., które doprowadziły Europę na skraj zagłady. W systemach tych człowiek był redukowany do roli trybiku w państwowej maszynie. Filozofowie nurtu stanęli w obronie godności, niepowtarzalności i niezależności każdej jednostki.
Kierunek ten nie stanowi jednego, spójnego systemu. Składa się z wielu odrębnych koncepcji. Łączy je jednak wspólne podejście do autonomii człowieka oraz jego zdolności do wykraczania poza biologię i historię.
Trzy filary personalizmu
Myśl personalistyczna opiera się na trzech podstawowych dogmatach, które określają miejsce człowieka w świecie:
Tylko człowiek jest w pełni prawdziwym bytem. Posiada duchowe wnętrze, które odróżnia go od reszty stworzenia.
Człowiek przewyższa wszelkie uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, polityczne i historyczne. Nie może być traktowany instrumentalnie.
Tylko człowiek posiada zdolność do samodzielnego decydowania o własnym losie i ponoszenia odpowiedzialności za swoje czyny.
Od starożytności do Schleiermachera
Korzeni personalizmu szukamy już w starożytności u greckich sofistów i Arystotelesa. Później myśl tę rozwijali średniowieczni teolodzy: św. Augustyn i św. Tomasz z Akwinu. Pojmowali oni osobę jako byt natury duchowej. Człowiek, posiadając własną świadomość, wolę i moralność, mógł tworzyć i stanowić podstawę rzeczywistości.
Samego terminu „personalizm” po raz pierwszy użył Friedrich Schleiermacher na przełomie XVIII i XIX wieku. Określił nim koncepcję Boga osobowego, stawiając ją w opozycji do panteizmuPogląd filozoficzny utożsamiający Boga z naturą i wszechświatem.. Z czasem pojęcie to ewoluowało, a największą popularność zdobył nurt głoszący wyższość osoby nad wszelkimi uwarunkowaniami zewnętrznymi.
Personalizm katolicki i dualizm natury
Za najbardziej rozwiniętą gałąź tego kierunku uważa się personalizm katolicki. Według jego założeń religia umożliwia człowiekowi nawiązanie osobistej, intymnej więzi z Bogiem. Filozofowie tego nurtu przekonywali, że całe życie społeczne musi zostać podporządkowane dobru jednostki.
Zauważali przy tym gorzką prawdę: postęp cywilizacyjny wcale nie przekłada się na umiejętne i mądre zarządzanie światem. Za jedyną normę zdolną pokonać ludzki egoizm uznali miłość.
Głównym przedstawicielem personalizmu w polskiej myśli współczesnej był Karol Wojtyła. W swojej pracy „Miłość i odpowiedzialność” sformułował słynną normę personalistyczną: osoba nigdy nie może być traktowana wyłącznie jako środek do celu, lecz zawsze jako cel sam w sobie.
U podstaw tej filozofii leży przekonanie o dualizmie natury człowieka. Personaliści wprowadzili ostre rozróżnienie między „jednostką” a „osobą”. Jednostka to fizyczność, przynależność do świata materialnego i biologicznego. Osoba to intelektualne i duchowe wnętrze, wolność oraz niepowtarzalność.
Być czy mieć?
Rozwój osoby nie zachodzi w próżni. Personaliści udowadniali, że człowiek kształtuje się wyłącznie poprzez interakcje z innymi ludźmi. Zwracali też uwagę na pułapki współczesnego, konsumpcyjnego świata. Wymusza on na człowieku ciągłe wybieranie między postawą „być” (rozwój duchowy, relacje) a „mieć” (gromadzenie dóbr materialnych).
W literaturze epoki współczesności echa personalizmu odnajdujemy w literaturze obozowej i łagrowej. „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego to literacki zapis walki o zachowanie godności i wolnej woli w nieludzkich warunkach sowieckiego obozu pracy. Z kolei opowiadania Tadeusza Borowskiego pokazują tragiczną wizję świata, w którym system totalitarny zniszczył „osobę”, redukując człowieka wyłącznie do biologicznej „jednostki” walczącej o przetrwanie.
Pluralizm i wielogłosowość tak charakterystyczna doprowadziła do powstania wielu jego odmian. Możemy wymienić chociażby: