Ideologia komunistyczna i faszystowska
Dwudziestolecie międzywojenne to epoka zdominowana przez starcie dwóch radykalnych systemów politycznych: komunizmu i faszyzmu. Obie doktryny, choć teoretycznie skrajnie wrogie, w praktyce doprowadziły do powstania zbrodniczych państw totalitarnych. Zrozumienie ich założeń pozwala właściwie odczytać polityczne i katastroficzne wątki w literaturze tamtego okresu.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wiek zdominowany przez ideologie
Okres międzywojnia ukształtowały potężne ruchy masowe. IdeologiaZbiór poglądów, wartości i celów politycznych charakterystycznych dla danej grupy społecznej. w tamtym czasie rzadko oznaczała po prostu program polityczny. Częściej przybierała formę zafałszowanego, stronniczego obrazu świata, który miał uzasadniać brutalną walkę o władzę. Dwie z nich – komunizm i faszyzm – zdeterminowały losy milionów ludzi i stały się głównym punktem odniesienia dla pisarzy i myślicieli epoki.
Komunizm – utopia równości i brutalna praktyka
Korzenie komunizmu sięgają XIX wieku. Twórca marksizmuKoncepcja filozoficzno-ekonomiczna Karola Marksa zakładająca walkę klas i dążenie do rewolucji proletariackiej., Karol Marks, opublikował „Manifest Partii Komunistycznej” już w 1848 roku. Jednak to Włodzimierz Lenin w 1917 roku przekuł teorię w krwawą praktykę. Lenin fanatycznie wierzył w słuszność tej drogi.
Nauka Marksa jest wszechmocna, ponieważ jest słuszna. Jest pełna i harmonijna, daje ludziom jednolity światopogląd, nie godzący się z żadnymi przesądami, z żadną reakcją, z żadną obroną ucisku burżuazyjnego.
Komunizm miał być odpowiedzią na wyzysk robotników w kapitalizmie. Zakładał, że proletariatKlasa robotników najemnych, która według komunistów miała przejąć władzę w drodze rewolucji. przejmie władzę, zlikwiduje państwo i stworzy idealne społeczeństwo bezklasowe.
Fundamentem systemu była likwidacja własności prywatnej. Wszyscy mieli mieć równe prawa i obowiązki, zgodnie z hasłem: „każdemu według potrzeb”.
Jednostka nie miała znaczenia. Najwyższą wartością była grupa i interes społeczny, któremu człowiek musiał się całkowicie podporządkować.
Teoria drastycznie rozminęła się z rzeczywistością. Zamiast wolności, Związek Radziecki pod rządami Józefa Stalina stał się państwem totalnymSystem, w którym władza kontroluje wszystkie dziedziny życia obywateli, w tym sferę prywatną.. Gospodarka planowa doprowadziła do nędzy, a wszechobecna cenzura, inwigilacja i terror zsyłały miliony obywateli do łagrów. Ten dramatyczny rozziew między utopijnym mitem a brutalną prawdą rewolucji świetnie ukazał Stefan Żeromski w „Przedwiośniu”, konfrontując marzenia o szklanych domach z krwawymi rzeziami w Baku.
Faszyzm i nazizm – kult siły i narodu
Głównym przeciwnikiem komunizmu był nacjonalizmPostawa uznająca interes własnego narodu za wartość najwyższą, często kosztem innych nacji.. Odrzucał on walkę klas, stawiając na absolutną nadrzędność narodu. We Włoszech i w Niemczech przybrał on skrajną formę – faszyzmu. Ruchy te łączył kult wodza, militaryzm i nienawiść do demokracji.
We Włoszech Benito Mussolini (tytułujący się „Duce”) budował mit odrodzenia Imperium Rzymskiego. W Niemczech Adolf Hitler („Führer”) oparł nazizm na koncepcji „wspólnoty krwi i ziemi” oraz rasizmie. Niemiecki faszyzm przyniósł skrajny antysemityzmUprzedzenia, niechęć lub wrogość wobec Żydów, stanowiące fundament ideologii nazistowskiej. i wiarę w istnienie rasy panów.
Państwa faszystowskie, podobnie jak ZSRR, opierały się na autorytaryzmieSystem rządów oparty na silnej władzy wykonawczej i ograniczeniu swobód obywatelskich. i terrorze. Różniły się jednak podejściem do społeczeństwa. Komunizm głosił fałszywą równość, faszyzm zaś otwarcie stawiał na elitaryzm. Członkowie partii byli traktowani jak obywatele wyższej kategorii. Przerażenie wizją zmechanizowanego społeczeństwa, w którym ścierają się brutalne dyktatury, stało się głównym motywem twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza, co najdobitniej widać w jego dramacie „Szewcy”.
Filozoficzne korzenie zła
Ideologie totalitarne chętnie sięgały po wyrwane z kontekstu koncepcje wielkich myślicieli. Niemieccy naziści zawłaszczyli filozofię Fryderyka Nietzschego. Zmarły w 1900 roku myśliciel krytykował moralność chrześcijańską jako wytwór ludzi słabych. Głosił wyższość moralności panów, opartą na sile i honorze.
Nietzsche nie był nazistą ani antysemitą. Jego koncepcja nadczłowiekaKoncepcja Nietzschego opisująca wybitną jednostkę, która odrzuca tradycyjną moralność i tworzy własne wartości. dotyczyła rozwoju duchowego i intelektualnego. To siostra filozofa, Elisabeth Förster-Nietzsche, po jego śmierci sfałszowała część pism, by dopasować je do rodzącej się ideologii III Rzeszy.
Z kolei włoscy faszyści inspirowali się pismami Henriego Bergsona. Wyciągnęli z nich koncepcję élan vitalPęd życiowy, siła twórcza napędzająca ewolucję i rozwój człowieka według filozofii Henriego Bergsona.. Bergsonowski pęd życiowy posłużył im do stworzenia agresywnej filozofii witalności, gloryfikującej nagą siłę fizyczną i bezwzględne działanie.