Freudyzm — podświadomość w literaturze
Zygmunt Freud zrewolucjonizował dwudziestowieczne myślenie o człowieku, udowadniając, że naszym zachowaniem sterują ukryte popędy i podświadomość. Jego teoria psychoanalizy stała się jednym z najważniejszych fundamentów filozoficznych dwudziestolecia międzywojennego. Pisarze tej epoki zaczęli masowo sięgać po motywy snu, ukrytych pragnień oraz wewnętrznych konfliktów psychologicznych.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Odkrycie podświadomości
Wiedeński neurolog Zygmunt Freud całkowicie odrzucił przekonanie, że człowiek w pełni kontroluje swoje myśli. Udowodnił, że poza racjonalnym umysłem istnieje potężna, ukryta strefa – podświadomość(lub nieświadomość) Sfera psychiki obejmująca procesy, z których człowiek nie zdaje sobie sprawy, a które wpływają na jego zachowanie.. To w niej toczy się utajone życie psychiczne, pełne wypartych pragnień i lęków. Freud uważał sny za główny kanał dostępu do tej sfery, dlatego uczynił je podstawowym narzędziem swoich badań.
Na podstawie pracy z pacjentami Freud doszedł do wniosku, że ludzkie zaburzenia psychiczne mają swoje źródło we wczesnym dzieciństwie oraz w tłumionej frustracji seksualnej. Motorem ludzkiego działania są wrodzone popędy. Ich blokowanie prowadzi do nerwic, a proces leczenia tych zaburzeń naukowiec nazwał psychoanaliząMetoda poznawania i leczenia psychiki ludzkiej oparta na badaniu nieświadomości, snów i wczesnodziecięcych traum..
Struktura ludzkiej psychiki
Freud podzielił ludzką psychikę na trzy nieustannie walczące ze sobą instancje. Napięcie między nimi generuje konflikty i prowadzi do powstawania kompleksów.
Sfera mroczna, irracjonalna i nieświadoma. Rządzi się zasadą przyjemności i dąży do natychmiastowego zaspokojenia popędów, głównie libido.
Świadoma część psychiki, która kontaktuje się z rzeczywistością. Próbuje pogodzić dzikie żądze Id z surowymi zakazami moralnymi narzucanymi przez społeczeństwo.
Zinternalizowane normy moralne, zakazy i nakazy kulturowe. Pełni funkcję wewnętrznego cenzora, który wywołuje poczucie winy i tłumi pierwotne instynkty.
Z czasem Freud uzupełnił swoją teorię popędów. Obok libidoEnergia życiowa powiązana z popędem seksualnym, napędzająca człowieka do działania i tworzenia. wprowadził dwie przeciwstawne siły kierujące człowiekiem: Eros (instynkt życia i miłości) oraz Tanatos (instynkt śmierci i destrukcji).
Sublimacja i sztuka
Kultura i cywilizacja wymuszają na człowieku tłumienie naturalnych popędów. Aby złagodzić napięcie między Id a Ego, psychika wytwarza środki zastępcze. Freud nazywał ten mechanizm sublimacją (lub kompensacją). Energia seksualna znajduje bezpieczne ujście w działaniach akceptowanych społecznie. Efektem tego procesu jest sztuka, religia, moralność, a także wybitne dzieła literackie i odkrycia naukowe.
Teoria psychoanalizy wywarła potężny wpływ na twórców dwudziestolecia międzywojennego. Badaczka literatury W. Szóstak podsumowuje to zjawisko:
Powstanie i rozwój psychoanalizy przyczyniły się do wzrostu zainteresowania pisarzy procesami psychicznymi człowieka, rządzącymi nim nieuświadomionymi motywami, jego snami i wewnętrznymi konfliktami.
W polskiej literaturze dwudziestolecia międzywojennego wpływy freudyzmu widać najwyraźniej u Brunona Schulza („Sklepy cynamonowe”), gdzie rzeczywistość miesza się z sennym koszmarem i podświadomymi lękami. Z kolei Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” literacko przetwarza psychoanalityczne pojęcia kompleksów, masek i tłumienia własnego „ja” przez presję otoczenia.
Adler, Jung i nowe kierunki
Koncepcje Freuda rozwijali i modyfikowali jego uczniowie: Alfred Adler oraz Carl Gustav Jung. Obaj odeszli od rygorystycznego przypisywania wszystkich problemów sferze seksualnej.
Alfred Adler uznał, że główną przyczyną ludzkich nerwic jest strach przed światem. Stworzył pojęcie kompleksu niższościPoczucie własnej słabości i niepełnowartościowości, które jednostka próbuje zrekompensować dążeniem do władzy lub sukcesu.. Według niego to właśnie chęć ukrycia własnych ułomności zmusza człowieka do działania i walki o dominację.
Carl Gustav Jung poszedł w stronę analizy kultury. Stworzył teorię archetypówPierwotne, niezmienne wzorce zachowań i postaci, tkwiące w nieświadomości zbiorowej całej ludzkości.. Zauważył, że różne, niepowiązane ze sobą narody posiadają wspólne motywy w mitach i wierzeniach. Wynika to z faktu, że oprócz psychiki indywidualnej istnieje nieświadomość zbiorowa, dziedziczona przez całą ludzkość.
Szóstak tak tłumaczy koncepcję Junga:
(…) to charakterystyczne dla wszystkich kultur pierwotne wyobrażenia, pojęcia i struktury, zawarte w mitach, legendach, wierzeniach religijnych (np. motyw cierpiącej matki – Demeter w mitologii greckiej, Matka Boska w Biblii).