Psychologizm w literaturze dwudziestolecia

Czym jest psychologizm w literaturze?

Termin ten wywodzi się od greckiego słowa psycheW mitologii greckiej uosobienie duszy ludzkiej, w psychologii – całokształt procesów umysłowych.. W prozie i dramacie XX wieku nurt ten całkowicie zmienił sposób budowania postaci. Autorzy zredukowali tradycyjną, dynamiczną akcję na rzecz wnikliwej analizy psychiki. Pochodzenie, status społeczny czy wychowanie zeszły na dalszy plan. Liczyły się ukryte motywacje, lęki, kompleksy i obsesje, które czyniły bohatera jednostką wyobcowaną i samotną.

Aby ukazać stan ducha postaci, twórcy sięgnęli po nowe techniki narracyjne. Zamiast wszechwiedzącego narratora relacjonującego wydarzenia z dystansu, wprowadzili monolog wewnętrzny. Skrajną formą tego zabiegu stał się strumień świadomościZapis myśli, skojarzeń i wrażeń bohatera, często nielogiczny i pozbawiony interpunkcji, naśladujący naturalny tok myślenia., który pozwalał czytelnikowi wejść bezpośrednio do umysłu bohatera.

Wielcy psycholodzy i ich wpływ na epokę

Światopogląd dwudziestolecia międzywojennego ukształtowały przełomowe badania naukowe. Literatura czerpała pełnymi garściami z koncepcji kilku kluczowych badaczy, którzy zrewolucjonizowali myślenie o człowieku.

Zygmunt Freud, austriacki psychiatra, stworzył psychoanalizęMetoda leczenia zaburzeń psychicznych oraz teoria zakładająca, że ludzkim zachowaniem kierują nieświadome popędy i wyparte traumy.. Udowodnił, że człowiekiem rządzi podświadomość, a ukryte pragnienia i doświadczenia z wczesnego dzieciństwa determinują dorosłe życie.

Alfred Adler, uczeń Freuda, opracował psychologię indywidualną. Twierdził, że kluczem do zrozumienia postaw człowieka jest analiza jego mechanizmów kompensacji poczucia niższości, które rodzi się w najmłodszych latach.

Carl Gustav Jung, szwajcarski psychiatra, wprowadził pojęcie nieświadomości zbiorowejZbiór uniwersalnych, dziedziczonych wzorców i symboli (archetypów) wspólnych dla całej ludzkości, niezależnych od kultury.. Uważał, że w każdym człowieku ukrywa się nieznana część jego osobowości, która przemawia przez sny i mityczne symbole. Sam pisał o tym zjawisku następująco:

Wszystko, co nie podoba się nam u innych, może pomóc w lepszym poznaniu samych siebie. W każdym z nas jest ktoś, kogo nie znamy. Przemawia do nas w snach i tłumaczy, że widzi nas zupełnie inaczej, niż my siebie.

John Broadus Watson zapoczątkował behawioryzmKierunek w psychologii badający wyłącznie obiektywnie dostrzegalne zachowania człowieka w reakcji na bodźce z otoczenia, odrzucający analizę świadomości.. Prowadził kontrowersyjne, dziś uznawane za nieetyczne eksperymenty (jak wywołanie trwałego lęku przed szczurami u jedenastomiesięcznego Alberta). Głosił skrajny pogląd o całkowitym wpływie środowiska na jednostkę, co podsumował w słynnym odczycie:

Dajcie mi dziecko spłodzone przez dowolną parę rodziców i dajcie mi pełną kontrolę nad środowiskiem, w jakim będzie ono wzrastać – a sprawię, że wyrośnie na wybitnego uczonego, artystę, politycznego przywódcę, czy też, jeśli tylko będę tego chciał, zostanie pospolitym przestępcą.

Pośredni wpływ na ten kierunek miał również Iwan Pawłow. Rosyjski noblista badał fizjologię układu nerwowego, a jego podział na odruchy warunkowe i bezwarunkowe stał się fundamentem dla teorii behawiorystycznych.

Literackie realizacje psychologizmu

Teorie naukowe szybko znalazły odzwierciedlenie w literaturze pięknej. Pisarze dwudziestolecia międzywojennego stworzyli dzieła, w których fabuła zeszła na drugi plan, ustępując miejsca wiwisekcji ludzkiego umysłu.

W literaturze polskiej przedstawicielami psychologizmu sÄ…:
- Zofia Nałkowska (np. Granica),
- Maria Kuncewiczowa (np. Cudzoziemka),
- Michał Choromański (np. Prolegomena do wszystkich nauk hermetycznych (1958), Schodami w górę, schodami w dół (1967), Słowacki wysp tropikalnych (1969). Zbiór dramatów Cztery sztuki bez znaczenia (1959).
- Jarosław Iwaszkiewicz,
- Tadeusz Breza,
- Adolf Rudnicki.