Egzystencjalizm — narodziny kierunku

Korzenie i literacki charakter

Ten nurt filozoficzny stanowi bezpośrednią odpowiedź na niepokoje dwudziestowiecznej Europy. Jego korzenie sięgają jednak XIX wieku. Za prekursora uznaje się duńskiego myśliciela Sørena Kierkegaarda(1813–1855) – duński filozof, teolog i pisarz, krytyk chrześcijaństwa instytucjonalnego., zwanego „Sokratesem Północy”. Teoretyczne ramy w dwudziestoleciu międzywojennym i później stworzyli Niemcy: Martin Heidegger i Karl Jaspers oraz Francuz Jean-Paul Sartre.

Egzystencjalizm rzadko przybierał formę suchych, uporządkowanych traktatów. Myśliciele woleli wyrażać swoje poglądy przez literaturę – powieści, dramaty i eseje. Punktem wyjścia zawsze był konkretny człowiek i jego subiektywne doświadczenie.

• 1843
  Albo, albo

  Søren Kierkegaard kładzie fundamenty pod myślenie o ludzkich wyborach i lęku.

• 1927
  Bycie i czas

  Martin Heidegger publikuje dzieło analizujące ludzką egzystencję i bycie-ku-śmierci.

• 1938
  Mdłości

  Jean-Paul Sartre wydaje powieść będącą literackim manifestem egzystencjalizmu ateistycznego.

Dwa oblicza egzystencjalizmu

Filozofia ta dzieli się na dwa główne nurty: ateistyczny i teistyczny. Pierwszy reprezentowali Jean-Paul Sartre oraz Albert Camus. Drugi tworzyli Karl Jaspers i Gabriel Marcel. Ten ostatni jako pierwszy użył samego terminu „egzystencjalizm”.

Nurt ateistyczny – wolność, lęk i absurd

Według egzystencjalistów ateistycznych człowiek pojawia się na świecie bez żadnego celu. Nie istnieje wyższa siła ani z góry ustalona ludzka natura. Jednostka jest skazana na absolutną wolnośćWedług Sartre'a człowiek nie jest niczym zdeterminowany, sam tworzy swoją istotę poprzez czyny.. Musi wziąć całkowitą odpowiedzialność za swoje życie, co rodzi paraliżujący lęk, również przed śmiercią.

Brak oparcia w Bogu i kruchość istnienia prowadzą do wniosku, że życie to absurd. Człowiek jest pozostawiony sam sobie. Inni ludzie stanowią zagrożenie, ponieważ narzucają nam swoje spojrzenie i ograniczają naszą niezależność. Ciągłe dokonywanie wyborów przerasta jednostkę i staje się źródłem frustracji.

Albert Camus w powieści „Dżuma”Powieść-parabola Alberta Camusa z 1947 r., ukazująca zmagania mieszkańców Oranu z epidemią. pokazał wyjście z tej pułapki. Obowiązkiem człowieka wobec absurdu jest bunt. Joanna Lupas-Rutkowska nazywa to „heroicznym tworzeniem siebie w świecie porażonym przez absurd”. Taka postawa pozwala przezwyciężyć egoizm i zjednoczyć się z innymi ludźmi w obliczu cierpienia.

Nurt teistyczny – wiara i autentyczność

Egzystencjalizm teistyczny proponował inną drogę. Zakładał możliwość przejścia od życia absurdalnego do egzystencji autentycznejStan, w którym człowiek żyje w zgodzie z własnym sumieniem, akceptując swoją wolność i odpowiedzialność.. Kluczem do tego są dwie wartości: miłość i wiara.

Agnieszka Krawczyn, badaczka epoki, tłumaczy ten mechanizm:

Miłość okazywana drugiemu człowiekowi powoduje odrzucenie „ja” na korzyść „my”, daje sposobność odczuwania więzi z innymi ludźmi. Miłość jest nierozerwalnie związana z wiarą. Wiara obecna w kontaktach międzyludzkich to zawierzenie siebie komuś – ten rodzaj wiary może być nadużyty. Nie zdarzy się to na pewno w przypadku wiary w Boga. Bóg jest dla człowieka gwarancją, nigdy go nie zawiedzie. Wiara w istotę najwyższą pozwala człowiekowi na całkowite zaangażowanie się w świat.