Pragmatyzm — prawda mierzona skutkiem
Pragmatyzm to kierunek filozoficzny przełomu XIX i XX wieku, który ukształtował sposób myślenia wielu twórców dwudziestolecia międzywojennego. Jego twórcy odrzucili poszukiwanie absolutnej, obiektywnej prawdy na rzecz praktycznej użyteczności ludzkiej wiedzy. Głównym kryterium oceny każdego twierdzenia stały się jego realne, życiowe konsekwencje i skuteczność w działaniu.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Opozycja wobec racjonalizmu
Pragmatyzm narodził się w Stanach Zjednoczonych jako wyraźna opozycja wobec racjonalizmuPogląd filozoficzny zakładający, że głównym źródłem poznania jest rozum, a nie doświadczenie.. Filozofowie tego nurtu uznali, że tradycyjne, akademickie spory o naturę bytu są bezcelowe, jeśli nie przekładają się na ludzkie życie. Głównym popularyzatorem tego sposobu myślenia był amerykański filozof i prekursor psychologii humanistycznej, William James.
William James był starszym bratem wybitnego pisarza, Henry'ego Jamesa. Podczas gdy Henry skupiał się na zawiłościach ludzkiej psychiki w literaturze, William badał ją na gruncie nauki i filozofii. Obaj bracia wywarli ogromny wpływ na kulturę anglosaską przełomu wieków.
Sam termin „pragmatyzm” wprowadził przyjaciel Jamesa, Charles Sanders Peirce. Był on wybitnym polimatem – współtworzył semiologię, logikę relacji, a także wprowadził nowe pojęcia do matematyki, chemii i statystyki. To jego wszechstronne, naukowe podejście dało podwaliny pod nowy sposób oceny rzeczywistości.
Prawda, która działa
Fundamentem pragmatyzmu jest całkowita zmiana definicji prawdy. Dla Williama Jamesa zdobywanie wiedzy miało sens tylko wtedy, gdy służyło rozwiązywaniu konkretnych problemów. Zamiast dążyć do obiektywnego opisu rzeczywistości, pragmatyści pytali o przydatność i praktyczność danego twierdzenia.
Prawdziwe są tylko te idee, które sprawdzają się w praktyce i przynoszą wymierne korzyści w życiu człowieka.
Myślenie jest narzędziem przystosowania się do środowiska, a jego ostatecznym celem zawsze pozostaje konkretne działanie.
Echa pragmatyzmu w dwudziestoleciu międzywojennym
Choć pragmatyzm narodził się przed wybuchem I wojny światowej, jego założenia mocno rezonowały w postawach twórców dwudziestolecia międzywojennego. Odrzucenie absolutnych dogmatów wpisywało się w powojenny kryzys dawnych wartości. Pisarze i poeci tej epoki, tacy jak twórcy polskiej grupy SkamanderNajważniejsza polska grupa poetycka dwudziestolecia międzywojennego, skupiająca m.in. Tuwima, Lechonia i Słonimskiego., często odrzucali wielkie, romantyczne idee na rzecz pochwały codzienności, witalizmu i aktywnego uczestnictwa w budowaniu nowej rzeczywistości. Skupienie na „tu i teraz”, zamiast na metafizycznych spekulacjach, stanowiło literackie odzwierciedlenie pragmatycznego podejścia do życia.