Fenomenologia — Ingarden i dzieło literackie
Fenomenologia to prąd filozoficzny z początku XX wieku, który ukształtował nowoczesne podejście do badania literatury w dwudziestoleciu międzywojennym. Stworzony przez Edmunda Husserla kierunek skupiał się na docieraniu do czystej istoty rzeczy, całkowicie odrzucając konteksty psychologiczne i historyczne. Na polskim gruncie jego głównym przedstawicielem był Roman Ingarden, którego koncepcja wielowarstwowej budowy dzieła literackiego do dziś stanowi podstawę analizy tekstów kultury.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Edmund Husserl i poszukiwanie istoty rzeczy
Założycielem fenomenologii był niemiecki matematyk i filozof Edmund Husserl. Jego ambicją było stworzenie systemu filozoficznego opartego na ścisłych, naukowych metodach. Husserl chciał badać fenomeny(z gr. phainomenon – to, co się jawi) – w fenomenologii to czysta istota rzeczy, dana świadomości bezpośrednio, niezależnie od doświadczenia zmysłowego., czyli samą istotę przedmiotów i zjawisk.
Aby dotrzeć do tej czystej istoty, filozof nakazywał odrzucenie wszelkich zewnętrznych uwarunkowań. Nie interesował go kontekst historyczny, społeczny ani psychologiczny. Sprzeciwiał się relatywizmowiPogląd głoszący, że prawda i wartości są względne, zależne od punktu widzenia, kultury czy epoki. – uważał, że prawda o przedmiocie jest stała i niezależna od tego, kto na niego patrzy.
Roman Ingarden i fenomenologia literatury
Na polskim gruncie najwybitniejszym uczniem Husserla i kontynuatorem jego myśli był Roman Ingarden. To właśnie on przeniósł założenia fenomenologii na grunt badań nad literaturą, co miało ogromne znaczenie dla krytyki literackiej dwudziestolecia międzywojennego.
Ingarden traktował tekst jak czysty fenomen. Odrzucał modne wcześniej podejście biograficzne oraz psychologizmKierunek w badaniach literackich, który tłumaczył sens dzieła przez pryzmat psychiki, przeżyć i biografii jego autora.. Zamiast zastanawiać się, co autor czuł podczas pisania albo jakie wydarzenia z jego życia wpłynęły na fabułę, polski badacz skupiał się wyłącznie na samym tekście i jego wewnętrznej strukturze.
Wielowarstwowa budowa dzieła literackiego
Najważniejszym wkładem Ingardena w teorię literatury jest koncepcja dzieła jako tworu wielowarstwowego. Filozof udowodnił, że każdy tekst literacki składa się z czterech przenikających się poziomów:
Dźwiękowa strona języka, rytm, rymy i intonacja. To, jak tekst brzmi, nawet gdy jest czytany w myślach.
Sens poszczególnych wyrazów i zdań. To, co słowa faktycznie oznaczają w danym kontekście językowym.
Sposób, w jaki wyobrażamy sobie opisywane przedmioty i postaci na podstawie wskazówek z tekstu.
Cały wykreowany świat: bohaterowie, miejsca akcji, wydarzenia i relacje między nimi.
Z fenomenologią Ingardena wiąże się pojęcie miejsc niedookreślenia. Filozof zauważył, że żaden pisarz nie jest w stanie opisać świata w stu procentach. Jeśli Bolesław Prus nie napisał, ile guzików miał płaszcz Wokulskiego, powstaje puste miejsce. Te luki w tekście wypełnia sam czytelnik podczas lektury, używając własnej wyobraźni. Dlatego każde odczytanie książki jest unikalnym doświadczeniem.