Skamander

Pochodzenie nazwy

Nazwa grupy pochodzi od mitologicznej rzeki opływającej Troję. Stanowi bezpośrednie nawiązanie do cytatu z dramatu AkropolisDramat Stanisława Wyspiańskiego z 1904 roku, którego akcja rozgrywa się na Wawelu w noc zmartwychwstania. Stanisława Wyspiańskiego: Skamander połyska, wiślaną świetląc się falą.

Historia i etapy działalności

• 1918
  Początki i skandal

  Publikacja wiersza „Wiosna” Tuwima i otwarcie kawiarni „Pod Picadorem” inicjują działalność grupy.

• 1920
  Działalność właściwa

  Powstaje miesięcznik „Skamander”, a poeci zyskują ogromną popularność i naśladowców.

• 1926
  Początek rozłamu

  Przewrót majowy dzieli skamandrytów na zwolenników i przeciwników Józefa Piłsudskiego.

Grupę zawiązano oficjalnie w 1918 roku, jednak jej początki sięgają lat 1916–1918. Młodzi twórcy skupili się wówczas wokół uniwersyteckiego czasopisma „Pro Arte et Studio”. Szybko zorientowali się, że łączy ich wspólny sprzeciw wobec panującego modernizmuZespół tendencji w kulturze przełomu XIX i XX wieku, charakteryzujący się m.in. pesymizmem, dekadentyzmem i hasłem „sztuka dla sztuki”. oraz tradycji Młodej PolskiEpoka w literaturze polskiej (1890–1918), z którą Skamandryci ostro polemizowali, odrzucając jej pesymizm..

Prawdziwy przełom nastąpił w marcu 1918 roku. Julian Tuwim opublikował wtedy kontrowersyjny wiersz „Wiosna”, w którym nawoływał do biologicznej, wręcz zwierzęcej witalności (Naróbcie Polsce bachorów; Rozchućcie więcej kawalerskich chorób; dziewki fabryczne, brzuchate kobyły). Oburzeni czytelnicy wymusili zmianę redakcji, co paradoksalnie oddało pismo w ręce przyszłych skamandrytów. W styczniu 1919 roku zmienili oni nazwę tytułu na awangardowe „Pro Arte”.

W listopadzie 1918 roku poeta Tadeusz Raabe otworzył w Warszawie kawiarnię „Pod Picadorem”. Miejsce to z dnia na dzień stało się centrum życia literackiego stolicy.

Ostatnia dekada istnienia grupy (1929–1939) to czas powolnego rozpadu. Radosny witalizmPostawa afirmująca życie, energię biologiczną, młodość i siły witalne człowieka. ustąpił miejsca tonom przygnębienia i rozczarowania. Jan Lechoń i Jarosław Iwaszkiewicz wyjechali na placówki dyplomatyczne. Kazimierz Wierzyński związał się z obozem sanacjiObóz polityczny rządzący w Polsce w latach 1926–1939, powstały po zamachu majowym Józefa Piłsudskiego., Antoni Słonimski skupił się na publicystyce, a Tuwim w swoich tekstach coraz ostrzej krytykował polską rzeczywistość.

Kawiarnie i prasa

Życie kawiarniane stanowiło fundament grupy. Skamandryci spotykali się przy słynnym stoliku na półpiętrze w kawiarni „Ziemiańska” oraz we wspomnianym „Picadorze”. Dyskutowali tam, czytali nowe wiersze i tworzyli środowisko, które teoretyk literatury Michał Głowiński nazwał „zespołem sytuacyjnym, połączonym rzeczywistością pozaliteracką”.

Ich główną trybuną stał się miesięcznik poetycki „Skamander”, wydawany w latach 1920–1928 i 1935–1939. Pismem kierowali początkowo Władysław Zawistowski, a następnie Mieczysław Grydzewski. Z czasem redakcja otworzyła się na innych twórców. Publikowali tam m.in. Bolesław Leśmian, Witkacy, Witold Gombrowicz, Juliusz Kaden-Bandrowski, Bruno Schulz, Emil Zegadłowicz oraz wileńscy żagaryściWileńska grupa poetycka z lat 30. XX wieku (m.in. Czesław Miłosz), charakteryzująca się katastrofizmem.. Na łamach pisma ukazywały się także przekłady z literatury rosyjskiej i francuskiej.

Program poetycki

Skamandryci programowo odrzucali tworzenie sztywnych manifestów. W pierwszym numerze swojego pisma deklarowali: chcemy być poetami dzisiejszego dnia i w tym nasza wiara i cały nasz program (...) nie występujemy z programem, gdyż programy są zawsze spojrzeniem wstecz. Mimo to ich twórczość opierała się na kilku wyraźnych filarach.

Wielka Piątka

Grupę tworzyło pięciu wybitnych twórców, z których każdy wniósł do literatury unikalny styl:

• Julian Tuwim – mistrz słowa, zafascynowany językiem, neologizmamiNowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego. i demonologią. Prześmiewca piętnujący narodowe wady, autor m.in. tomu Czyhanie na Boga (1918).
• Antoni Słonimski – buntowniczy felietonista i satyryk. Propagator tolerancji i racjonalizmu. W Sonetach (1918) rzucił słynne hasło: Ojczyzna moja wolna, wolna, więc zrzucam z ramion płaszcz Konrada!
• Jarosław Iwaszkiewicz – poeta operujący niezwykłą muzycznością i malarskością (tom Oktostychy z 1918 roku). Z czasem skłaniający się ku estetyzmowi.
• Kazimierz Wierzyński – piewca młodości, sportu i witalizmu. Jego debiutancki tom Wiosna i wino (1919) stał się manifestem radosnego podejścia do życia.
• Jan Lechoń – romantyk zapatrzony w polską tradycję szlachecką i legendę napoleońską. W Karmazynowym poemacie (1920) wzywał do odcięcia się od martyrologii słowami: A wiosną niechaj wiosnę, a nie Polskę zobaczę!

Gdy grupa zaczęła się rozrastać, dołączyli do niej tzw. poeci-satelici:
- Maria Pawlikowska-Jasnorzewska,
- Józef Wittlin,
- Stanisław Baliński,
- Jan Brzechwa,
- Kazimiera Iłłakowiczówna,
oraz powieściopisarze i krytycy (m.in. Wilam Horzyca).

Inspiracje

Duchowym patronem i niedoścignionym wzorem dla skamandrytów był Leopold Staff – poeta łączący w swojej twórczości cechy dekadentaPostawa schyłkowa, charakteryzująca się poczuciem bezsensu istnienia, apatią i niewiarą w postęp., klasycysty i awangardzistyZespół prądów artystycznych odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowatorskich rozwiązań formalnych.. Grupa czerpała również z filozofii Henriego Bergsona i Fryderyka Nietzschego.

W warstwie technicznej chętnie sięgali po zdobycze ekspresjonizmuKierunek w sztuce dążący do wyrażenia silnych, często skrajnych emocji i wewnętrznych przeżyć twórcy. oraz naturalizmuKierunek literacki ukazujący świat w sposób fotograficznie dokładny, często skupiający się na biologicznej stronie życia.. Pozwalało im to ukazywać człowieka przez pryzmat biologii, instynktów i fizjologicznych popędów, co stanowiło całkowite zerwanie z dotychczasową tradycją literacką.