Awangarda Krakowska
Awangarda Krakowska to najważniejsza polska grupa poetycka dwudziestolecia międzywojennego, działająca w latach 1922–1927. Jej twórcy odrzucili romantyczne wizje natchnionego wieszcza, traktując poetę jak sprawnego rzemieślnika pracującego w materiale języka. Naczelny program grupy, sformułowany przez Tadeusza Peipera, opierał się na bezkrytycznej fascynacji nowoczesną cywilizacją: miastem, masą i maszyną.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Geneza i znaczenie nazwy
Termin wywodzi się z języka francuskiego. Słowo avant-garde oznacza dosłownie straż przednią – elitarny oddział wojska idący na samym przedzie. W literaturze nazwa ta przylgnęła do twórców radykalnych, wyprzedzających swoją epokę i zrywających z dotychczasową tradycją. Drugi człon nazwy wskazuje na Kraków, gdzie mieściła się siedziba grupy. Do jej założeń nawiązywała później między innymi Awangarda Lubelska.
Tadeusz Peiper – papież awangardy
Niekwestionowanym liderem i głównym teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. To on opracował słynny manifest Miasto. Masa. Maszyna oraz wydał programowe książki: Nowe usta i Tędy. Choć w latach 20. i 30. XX wieku trząsł literackim światkiem, jego późniejsze losy okazały się tragiczne.
Tadeusz Peiper umarł jako stary, zapomniany prawie przez wszystkich człowiek. Pod koniec lat 40. zamilkł i wycofał się z życia literackiego, podobno coraz bardziej cierpiał na manię prześladowczą. Ale prawie do końca lat 60. (zmarł w roku 1969) widywano go cierpliwie pracującego w warszawskich bibliotekach. Z nikim nie rozmawiał, nikogo nie wpuszczał do mieszkania, nie wiadomo jaki literacki dorobek pozostał z tych ponad dwudziestu lat powojennych.
Powyższy fragment pochodzi z opracowania Dwudziestolecie literackie Andrzeja Zawady i doskonale obrazuje upadek człowieka, który niegdyś dyktował warunki polskiej poezji.
Choć Tadeusz Peiper stworzył teorię Awangardy Krakowskiej, jego własne wiersze często przypominały suche, zmatematyzowane traktaty. Najwybitniejszym poetą, który wcielił te postulaty w życie i stworzył z nich wybitne utwory (np. wiersz Z Tatr), był Julian Przyboś. To jego teksty najczęściej pojawiają się na maturze jako przykład poezji awangardowej.
Działalność wydawnicza
Zanim krakowska grupa okrzepła, Peiper próbował sił w Warszawie. Po powrocie z Hiszpanii w 1921 roku założył pismo Nowa Sztuka. Ukazały się zaledwie dwa numery. Współtworzyli je twórcy z zupełnie innych literackich światów: reprezentant futurystówKierunek awangardowy odrzucający tradycję, gloryfikujący szybkość, technikę i agresję. Anatol Stern, malarz Leon Chwistek (związany z formizmemPolski ruch artystyczny stawiający czystą formę dzieła ponad jego treść.) oraz Jarosław Iwaszkiewicz. Z tym ostatnim Peiper szybko się pokłócił, publikując po upadku pisma złośliwy artykuł Iwaszkiewicz – idiota.
Właściwym organem prasowym Awangardy Krakowskiej stała się „Zwrotnica” (pełny tytuł: Zwrotnica. Kierunek: sztuka teraźniejszości). Ukazywała się w dwóch seriach, z których każda liczyła dokładnie sześć numerów.
- 1921Nowa Sztuka
Warszawski epizod Peipera, wydano tylko dwa numery.
- 1922Zwrotnica (I seria)
Pismo ukazuje się od maja 1922 do października 1923 roku.
- 1926Zwrotnica (II seria)
Reaktywacja tytułu, wydawana od maja 1926 do grudnia 1927 roku.
Program poetycki: 3xM
W 1922 roku Peiper ogłosił szczegółowy program grupy. Szkice Miasto. Masa. Maszyna oraz Metafora teraźniejszości stały się biblią nowej estetyki. Awangardzicy odrzucili romantyczno-modernistyczną metafizykę, nadmierny liryzm i skupianie się na przeszłości. Zamiast tego zaproponowali estetykę cywilizacji.
Poezja ma opisywać nowoczesność: Miasto (urbanizacja), Masę (społeczeństwo tłumu) i Maszynę (technikę). Utwory kierowano do masy ludzkiej, widząc w niej największą siłę napędową świata.
Odrzucenie wizji poety jako profetyPrzekonanie o zdolności przewidywania przyszłości, typowe dla wieszczów romantycznych.. Peiper pisał: Poeta nie jest kapłanem, nie jest beztroskim lekkoduchem, lecz poważnym rzemieślnikiem, pracującym w materiale słowa. Artysta to architekt budujący zdania.
Naczelna zasada: Minimum słów, maksimum treści. Peiper nawoływał: precz z watą słów. Wiersz musiał opierać się na logicznej konstrukcji, skrótach myślowych i emocjonalnej powściągliwości.
Zamiast opisywać świat, metaforaZestawienie słów zyskujące nowe, niedosłowne znaczenie. miała kreować zupełnie nową, poetycką rzeczywistość. Kondensacja znaczeń pozwalała na zachowanie zwięzłości. Zrezygnowano też z regularnych rymów, zbliżając rytm wiersza do prozy.
Innymi przedstawicielami grupy sÄ…:
- Jan Brzękowski
- Jalu Kurek
- Julian PrzyboÅ›, o którym CzesÅ‚aw MiÅ‚osz w swojej Historii literatury polskiej pisze: (…) jako poeta najczęściej jawiÅ‚ siÄ™ on niby jakiÅ› aparat zÅ‚ożony z olbrzymich soczewek, które pochÅ‚aniaÅ‚y i deformowaÅ‚y rzeczy widzialne.
- Adam Ważyk
- Jan Parandowski