Futuryści

Wyjaśnienie nazwy i początki

Termin pochodzi od łacińskiego słowa futurusŁacińskie słowo oznaczające „przyszły”. Stanowiło fundament filozofii odrzucającej przeszłość.. W Polsce ten kierunek eksplodował tuż po odzyskaniu niepodległości. Młodzi poeci nie chcieli już pisać o narodowym cierpieniu. Zamiast tego wybrali fascynację nowoczesnością, miastem i maszyną. Prekursorem ruchu na polskim gruncie był Jerzy Jankowski (piszący jako Yeży Yankowski). W tomie Tram wpopszek ulicy (1920) przeniósł do literatury potoczny język ulicy i zastosował ortografię fonetyczną.

• 1918
  Manifest „Tak”

  Anatol Stern i Aleksander Wat inicjują warszawski ośrodek futuryzmu.

• 1920
  Manifest „Gga”

  Połączenie sił Krakowa i Warszawy, ruch zyskuje zasięg ogólnopolski.

• 1921
  „Nuż w bżuhu”

  Wydanie najsłynniejszej jednodniówki z radykalnymi postulatami ortograficznymi.

Dwa ośrodki i poezowieczory

Polski futuryzm rozwijał się w dwóch głównych miastach. W Krakowie życie artystyczne toczyło się w kawiarniach. To tam powstały słynne kluby: „Katarynki”Krakowski klub futurystyczny założony w 1919 roku, skupiający artystów wokół idei nowej sztuki. (1919) oraz „Gałka Muszkatołowa” (1921). Działali w nich Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec i Bruno Jasieński. W Warszawie ton nadawali Anatol Stern i Aleksander Wat.

Zamiast tradycyjnych wieczorków autorskich, futuryści organizowali poezowieczoryProwokacyjne spotkania z publicznością, łączące recytację wierszy z elementami happeningu i skandalu.. Były to krzykliwe happeningi na ulicach i placach. Na krakowskim Rynku Głównym Anatol Stern recytował wiersz Nagi człowiek w śródmieściu, mając na sobie jedynie muślinową opaskę. Innym razem poeci ciągnęli furmankę z nagim mężczyzną grającym na fortepianie. Celem było zszokowanie filistrówPogardliwe określenie człowieka ograniczonego, obłudnego i skupionego wyłącznie na dobrach materialnych. i wywołanie skandalu.

Manifesty i jednodniówki

Swoje poglądy futuryści drukowali w formie ulotek i plakatów. Pierwszym wspólnym manifestem był tekst z 1920 roku zatytułowany Gga. Autorzy przekonywali w nim, że „gga gąsiora jest piękniejsze od śpiewu słowika”. Zanegowali dorobek kulturowy, stawiając na prostotę, ordynarność i śmiech.

Rok później w Krakowie ukazała się słynna jednodniówkaOkazjonalne wydawnictwo prasowe ukazujące się tylko raz, często używane do publikacji manifestów. pod redakcją Brunona Jasieńskiego: Nuż w bżuhu. 2 jednodńuwka futurystuw. Znalazły się tam radykalne teksty, takie jak Mańifest w sprawie natyhmiastowej futuryzacji żyća czy Mańifest w sprawie ortografji fonetycznej. Warszawscy futuryści wydawali również czasopisma: „Nowa Sztuka” (1921–1922) oraz „Almanach Nowej Sztuki” (1924–1925).

Główni przedstawiciele i ich twórczość

Każdy z twórców wnosił do ruchu własną wrażliwość:

• Bruno Jasieński – autor Pieśni o głodzie (1922) oraz słynnego wiersza But w butonierce. Łączył prowokację z perfekcyjnym opanowaniem rytmu.
• Anatol Stern – w tomie Futuryzje (1919) skupiał się na biologizmie i witalności. Jego poezja ociekała erotyką, kultem nagiego ciała i płodności ziemi.
• Aleksander Wat – zadebiutował prozą poetycką Ja z jednej i Ja z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka (1920). Badał w niej podświadomość, sny i język pozarozumowyEksperyment lingwistyczny polegający na tworzeniu słów pozbawionych logicznego znaczenia, opartych wyłącznie na brzmieniu..
• Stanisław Młodożeniec – w zbiorze Kreski i futuresek (1921) bawił się słowotwórstwem i rytmem, często nawiązując do motywów wiejskich.
• Tytus Czyżewski – malarz i poeta. W Pastorałkach łączył awangardową formę z ludowym prymitywizmemTendencja w sztuce polegająca na celowym upraszczaniu formy, inspirowana twórczością ludową lub dziecięcą..

Znaczenie i dziedzictwo

Polski futuryzm był krótkim, ale niezwykle intensywnym epizodem. Twórcy głosili: „ogłaszamy wielką wyprzedaż starych rupieci, sprzedajemy za pół ceny świeże mumie mickiewiczów i słowackich”. Choć ruch szybko się wypalił, wyzwolił w literaturze odwagę do eksperymentowania. Otworzył drogę dla późniejszych awangardzistów, w tym dla Awangardy KrakowskiejGrupa poetycka pod przewodnictwem Tadeusza Peipera, która odrzuciła chaos futuryzmu na rzecz rygorystycznej konstrukcji wiersza..

Futuryzm w dziejach polskiej poezji był niewielkim, ale znaczącym epizodem. Wyzwolił pragnienie i odwagę eksperymentu. Jego szczególne wyczulenie na dźwięk i semantykę słowa, poczucie rytmu, oryginalne wyzyskiwanie gwary ludowej [...] wszystko to uświadomiło poetom i pisarzom tamtej epoki, że istniejący i uznany język poezji nie jest systemem raz na zawsze zamkniętym.

– Jolanta Kulikowska, XX-lecie międzywojenne. Synteza epoki

- ideÄ™ „słów na wolnoÅ›ci”, wolnych od rygorów skÅ‚adni,
potrzebÄ™ dynamizacji i rytmizacji wypowiedzi literackiej,
- konieczność podwyższenia roli rzeczowników, onomatopei,
- wyeliminowanie z języka poezji przymiotników,
- wprowadzenie do języka literackiego pojęć z zakresu nauki i techniki,
- zwrócenie uwagi na dźwiękowe zestroje słów,
- wprowadzenie motywów ze świata mitów, ludowych podań, legend,
- burzenie przejawów działania logiki,
- stosowanie pisowni fonetycznej,
- odrzucenie interpunkcji i zasad ortografii, krępujących słowo.
Futuryści często stylizowali język poezji na język codzienny, słyszany na ulicy, dlatego też starali się pisać wiersze według zasad zapisu telegraficznego czy wiadomości radiowej.