Neoklasycyzm w poezji dwudziestolecia
Neoklasycyzm to dwudziestowieczny nurt artystyczny i literacki, który szukał oparcia w antycznej harmonii oraz ciągłości kultury europejskiej. Kierunek ten przeciwstawiał się radykalnym eksperymentom, stawiając na kunsztowną formę, intelektualny dystans i tak zwaną czystą poezję. Wśród jego głównych przedstawicieli znaleźli się Paul Valéry, Thomas Stearns Eliot oraz rosyjscy akmeiści, a na gruncie polskim tradycję tę rozwijali między innymi Leopold Staff i Mieczysław Jastrun.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Geneza i czas trwania
Neoklasycyzm uchodzi za najmniej rewolucyjną koncepcję wśród wszystkich awangardowychZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i tradycje na rzecz eksperymentu. nurtów XX wieku. Zamiast burzyć stary porządek, twórcy postanowili odświeżyć język sztuki poprzez powrót do sprawdzonych wzorców z przeszłości. Nurt ten wyrósł z doświadczeń symbolizmu i tradycyjnego klasycyzmu.
- 1891École romane
Jean Moréas zakłada we Francji szkołę literacką, która daje początek tendencjom neoklasycznym w Europie.
- 1908Neoklasycyzm w Polsce
Nurt zaczyna być wyraźnie widoczny w polskiej literaturze, zyskując popularność w kolejnych dekadach.
Główne założenia neoklasycyzmu
Dla neoklasyków najwyższą wartością była spójność i ciągłość kultury. Wierzyli, że w refleksji filozoficznej i twórczości artystycznej należy szukać tego, co stałe, odwieczne i prawdziwe. Utwory utrzymane w tym duchu wyróżniały się kunsztowną formą opartą na klasycznych wzorach, ale jednocześnie zaskakiwały oryginalnymi zestawieniami brzmieniowymi i niezwykłymi skojarzeniami.
Twórczość pozbawiona doraźnych tematów społecznych, skupiona na przemyśleniach filozoficznych, moralnych i religijnych. Pisana przez intelektualistów dla wymagającego odbiorcy.
Łączenie antycznych i nowożytnych wzorców z nowoczesną wrażliwością. Odświeżenie języka poetyckiego przy jednoczesnym szacunku dla dorobku przeszłości.
Neoklasycyzm XX wieku to nie to samo co klasycyzm oświeceniowy. Twórcy tacy jak Valéry czy Eliot tworzyli po I wojnie światowej - w świecie rozbitym i pozbawionym złudzeń. Ich powrót do antycznej harmonii nie był naiwnym kopiowaniem Greków, lecz dramatyczną próbą ocalenia sensu i porządku w epoce chaosu.
Europejscy przedstawiciele nurtu
Początków neoklasycyzmu należy szukać we Francji, Anglii i Rosji. W każdym z tych krajów przybrał on nieco inną, specyficzną formę.
Francja: Paul Valéry i intelektualny dystans
We Francji głównym ośrodkiem myśli neoklasycznej było środowisko skupione wokół czasopisma „Nouvelle Revue Française”. Najwybitniejszym przedstawicielem nurtu był Paul Valéry - poeta, eseista i symbolista. Marzył on o tym, by poezja przejęła w życiu ludzi rolę filozofii i religii. Do jego najważniejszych dzieł należą:
- Wieczór z panem Teste (1896) - zbiór esejów,
- Młoda Parka (1917) - poemat,
- Charmes (1922) - zbiór wierszy,
- Dusza i taniec (1923) - utwór stylizowany na dialog platoński.
Valéry słynął z błyskotliwych i kontrowersyjnych aforyzmów. To on stwierdził, że „Nauka jest zbiorem wypróbowanych przepisów, a Tradycja i postęp - to dwaj wielcy wrogowie ludzkości”. Po rzezi I wojny światowej sformułował słynną, gorzką diagnozę:
My, cywilizacje, wiemy już, że jesteśmy śmiertelne.
Warto wspomnieć, że tendencje klasyczne przenikały również do sztuk plastycznych. Przykładem malarza nawiązującego do tych tradycji był James Tissot, autor takich płócien jak Kain prowadzący Abla na śmierć czy Etude.
Anglia: Imagizm i T.S. Eliot
W literaturze anglosaskiej za prekursorów neoklasycyzmu uważa się twórców związanych z imagizmemKierunek poetycki postulujący posługiwanie się precyzyjnym, plastycznym obrazem i odrzucenie zbędnych słów.. Postulowali oni tworzenie poezji oszczędnej, jasnej, skrótowej, ale niezwykle dokładnej w szczegółach. Czołową postacią tego kręgu był noblista Thomas Stearns Eliot. Poeta ten znany był z ostrego dowcipu i dystansu do rzeczywistości, co doskonale oddaje jego cytat:
Świat jest pełen niesprawiedliwości. Bankier może napisać zły poemat i nic. A niech tylko poeta spróbuje wypisać zły czek.
Rosja: Szczytowa forma akmeistów
Rosyjska odmiana neoklasycyzmu to akmeizmRosyjski nurt poetycki (od gr. akme - szczyt), przeciwstawiający się symbolizmowi, stawiający na jasność i konkretność detalu.. Twórcy tego kierunku skupili się wokół czasopisma „Apollon”. Należeli do nich wybitni poeci: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam, Anna Achmatowa, Michaił Kuzmin oraz Siergiej Gorodiecki. Zgodnie z ich założeniami, głównym środkiem wyrazu w poezji miał być konkretny obraz, a sam wiersz powinien koncentrować się wokół jednej precyzyjnej metafory lub łańcucha luźnych, ale plastycznych skojarzeń.
Neoklasycyzm na gruncie polskim
W Polsce wczesne idee klasyczne i estetyczne krystalizowały się wokół miesięcznika „Museion”, wydawanego w latach 1911-1913. Do tradycji neoklasycznej w polskiej poezji nawiązywali przede wszystkim Leopold Staff oraz Mieczysław Jastrun. W późniejszych dekadach wybitnym kontynuatorem i teoretykiem tego nurtu stał się Jarosław Marek Rymkiewicz. Polscy neoklasycy, podobnie jak ich europejscy odpowiednicy, szukali w sztuce ocalenia przed chaosem historii, stawiając na rygor formy i dialog z wielkimi tekstami kultury śródziemnomorskiej.