Ekspresjonizm w literaturze dwudziestolecia

Narodziny i czas trwania

Termin wywodzi się z łacińskiego słowa expressio, oznaczającego wyraz lub wyrażenie. Prąd ten ukształtował się w Niemczech około 1910 roku, stając się potężnym głosem awangardyZespół nowatorskich tendencji w sztuce XX wieku, odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowych form wyrazu.. Szybko rozprzestrzenił się na całą Europę, choć to w ojczyźnie Goethego znalazł najwięcej wyznawców. Lata jego największego rozkwitu i dominacji przypadają na burzliwy okres 1910–1925.

• 1910
  Wczesne manifesty

  W niemieckich czasopismach takich jak „Der Sturm” i „Die Aktion” pojawiają się pierwsze artykuły definiujące nowy kierunek.

• 1914
  Wybuch I wojny światowej

  Wojenna trauma radykalizuje twórców, kierując ekspresjonizm w stronę pacyfizmu i buntu społecznego.

• 1917
  Polski grunt

  Jerzy Hulewicz zaczyna wydawać w Poznaniu dwutygodnik „Zdrój”, wprowadzając ekspresjonizm do polskiej literatury.

Geneza i filozoficzne korzenie

Ekspresjonizm wyrósł z lęku. Przed I wojną światową Europę toczył kryzys polityczno-społeczny, a gwałtowna industrializacja sprawiła, że jednostka czuła się zagubiona w świecie maszyn i kapitału. Artyści odrzucili mieszczański styl życia i technokratyczny porządek. Szukali ratunku w powrocie do tego, co pierwotne, duchowe i mistyczne.

Twórcy czerpali pełnymi garściami z ówczesnej filozofii. Fundamentem stał się monizm spirytualistycznyPogląd filozoficzny zakładający, że jedyną rzeczywistą substancją tworzącą świat jest duch, a materia to tylko jego przejaw.. Silny wpływ na kształtowanie się prądu wywarli także Fryderyk Nietzsche ze swoją koncepcją dionizyjskościPostawa życiowa i artystyczna charakteryzująca się żywiołowością, upojeniem, irracjonalizmem i przekraczaniem granic., Zygmunt Freud wprowadzający psychoanalizęMetoda badawcza i terapeutyczna skupiająca się na nieświadomych procesach psychicznych i ukrytych popędach. oraz Henri Bergson. Z intuicjonizmuKierunek filozoficzny uznający intuicję za najwyższe lub jedyne źródło prawdziwego poznania, wyższe od rozumu. tego ostatniego ekspresjoniści przejęli wiarę w spontaniczne, pozarozumowe wyrażanie myśli.

Literackimi ojcami duchowymi kierunku byli między innymi Walt Whitman, mistrz wiersza białegoUtwór poetycki pozbawiony rymów, opierający się na rytmie i intonacji., Fiodor Dostojewski z jego mroczną psychologią oraz francuski skandalista Arthur Rimbaud.

Trzy fazy rozwoju

Badacz literatury Artur Hutnikiewicz w pracy Od czystej formy do literatury faktu podzielił rozwój ekspresjonizmu na trzy wyraźne etapy:

• Faza wyjściowa (do 1914) – kształtowanie się założeń teoretycznych. Dominowały tendencje filozoficzno-moralizatorskie i sprzeciw wobec realizmu.
• Faza druga (okres I wojny światowej) – odmiana rewolucyjna. Sztuka zaangażowała się w problemy społeczno-polityczne, zyskała ton pacyfistyczny i buntowniczy.
• Faza trzecia (schyłkowa) – na pierwszy plan wysunęły się tendencje surrealistyczne i oniryczne (związane z marzeniami sennymi).

Główne założenia estetyczne

Ekspresjoniści wypowiedzieli wojnę naturalizmowi. Odrzucili mimesisZłota zasada sztuki antycznej i realistycznej, polegająca na wiernym naśladowaniu i odtwarzaniu rzeczywistości w dziele.. Sztuka nie miała naśladować życia – miała być czystą, niczym nieskrępowaną ekspresją wewnętrznego „ja”. Prawda o ludzkich emocjach stała się ważniejsza niż klasycznie pojmowane piękno.

Twórcy przypisywali poecie rolę wizjonera i proroka. Wierzyli, że poprzez sztukę można zbliżyć się do Absolutu. W tekstach królowały groteskaKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne: komizm z tragizmem, piękno z brzydotą, realizm z fantastyką., skrajne kontrasty i alegoriaMotyw lub postać w dziele sztuki, która poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie ukryte.. Język ulegał celowej barbaryzacji – wprowadzano wulgaryzmy i słownictwo potoczne, by zszokować mieszczańskiego odbiorcę.

Ekspresjonizm na polskim gruncie

W Polsce prekursorem kierunku był tworzący w epoce Młodej Polski Tadeusz Miciński. Jego dramaty (np. W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu) i cykle poetyckie ociekały mrokiem i gwałtownymi wizjami. Właściwy ekspresjonizm rozkwitł jednak dopiero dzięki Jerzemu Hulewiczowi.

Hulewicz przeniósł niemieckie wzorce do Poznania. W 1917 roku założył dwutygodnik „Zdrój”, który stał się trybuną nowej sztuki. Wokół pisma skupiła się grupa Bunt. Należeli do niej młodzi gniewni tamtych lat: Witold Hulewicz, Małgorzata i Stanisław Kubiccy, August Zamoyski czy Jan Stur (autor głośnego manifestu Czego chcemy). Kiedy w 1918 roku zorganizowali w Poznaniu wystawę obrazów, do czasopisma zaczęto dołączać specjalny „Zeszyt Buntu”.

Najważniejsi twórcy na świecie

Niemieckojęzyczny obszar kulturowy wydał najwybitniejszych przedstawicieli prądu. Wśród poetów prym wiódł Austriak Georg Trakl. Jego wiersze przesiąknięte były katastrofizmemPostawa w kulturze i literaturze wyrażająca przekonanie o nieuchronnej zagładzie współczesnej cywilizacji i świata., motywami śmierci, rozkładu i przemijania.

Inni ważni lirycy to Else Lasker-Schüler oraz Georg Heym, autor mrocznego zbioru Armada nocy. W dramacie rewolucji dokonał Bertolt Brecht. Zafascynowany marksizmem, tworzył teksty zaangażowane społecznie. Na scenie oskarżał kapitalistów, a w roli głównych bohaterów obsadzał wyzyskiwanych robotników. Warto wspomnieć także o Carlu Sternheimie i Ernście Barlachu – rzeźbiarzu i poecie, którego dorobek został później zniszczony przez nazistów.

W prozie absolutnym arcydziełem kierunku jest powieść Alfreda Döblina Berlin Alexanderplatz. To wielkomiejska epopeja zorganizowana wokół zasady symultanizmuTechnika narracyjna polegająca na ukazywaniu wielu wydarzeń dziejących się w tym samym czasie w różnych miejscach. i wypełniona literackimi kolażami. Ważną postacią był również Max Brod – czeski pisarz i kompozytor, który przeszedł do historii głównie dlatego, że wbrew woli Franza Kafki nie spalił jego rękopisów, lecz wydał je po śmierci przyjaciela.

Promieniowanie na inne dziedziny sztuki

Ekspresjonizm nie ograniczał się do literatury. W muzyce Arnold Schönberg zszokował publiczność, wprowadzając atonalnośćTechnika kompozytorska odrzucająca tradycyjny system tonacji, opierająca się na dysonansach i braku centrum dźwiękowego. – dźwięki pełne dysonansów i niepokoju. Kino nieme zyskało arcydzieła operujące cieniem, zniekształconą scenografią i obłędem bohaterów. Filmy takie jak Gabinet doktora Caligari Roberta Wienego czy Nosferatu Friedricha Murnaua do dziś uchodzą za klasykę grozy.

W sztukach plastycznych symbolem prądu stał się słynny obraz Edvarda Muncha Krzyk. Choć powstał jeszcze pod koniec XIX wieku, idealnie ucieleśniał ekspresjonistyczny lęk egzystencjalny. W Polsce podobną, gwałtowną i zdeformowaną wizję świata prezentowali w swoich grafikach i obrazach Bronisław Linke oraz twórcy zrzeszeni wokół poznańskiego Buntu.