Chłopi - geneza utworu
Władysław Stanisław Reymont pisał „Chłopów” przez ponad dekadę, czerpiąc z własnych doświadczeń z czasów pracy na kolei w okolicach Łowicza. Powieść ewoluowała od naturalistycznego szkicu do monumentalnej epopei, której rytm wyznaczają cztery pory roku. Dzieło powstawało w dużej mierze na emigracji, a jego ostateczny kształt przyniósł autorowi literacką Nagrodę Nobla w 1924 roku.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Skąd Reymont znał wieś?
Władysław Stanisław Reymont urodził się w 1867 roku w Kobielach Wielkich. Jego ojciec był wiejskim organistą i człowiekiem o surowym usposobieniu. Dzieciństwo przyszłego noblisty dalekie było od sielanki, ale pozwoliło mu przesiąknąć rytmem, językiem i hierarchią polskiej wsi. Zanim zajął się literaturą, terminował u krawca, próbował sił w wędrownych trupach aktorskich, a w latach 1888–1893 pracował jako dróżnik kolejowy.
Reymont pracował na stacji w Lipcach, które dziś na jego cześć noszą nazwę Lipce Reymontowskie. To właśnie ta miejscowość, leżąca na trasie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, stała się bezpośrednim pierwowzorem książkowej wsi.
Praca na kolei w okolicach Łowicza i Skierniewic okazała się literacką żyłą złota. Reymont z bliska obserwował chłopów, przysłuchiwał się ich gwarzeTerytorialna odmiana języka, charakterystyczna dla danej wsi lub regionu, którą Reymont mistrzowsko wystylizował w powieści. i notował szczegóły obrzędów. Z tych zapisków wyrosły później drobiazgowe opisy orki, żniw, wesel czy styp.
Chłopomania a surowy realizm
Przełom XIX i XX wieku to epoka chłopomaniiFascynacja inteligencji życiem wsi, folklorem i witalnością chłopów, popularna w epoce Młodej Polski.. Polska inteligencja i artyści gorączkowo interesowali się wsią. Stanisław Wyspiański pisał „Wesele”, Kazimierz Przerwa-Tetmajer tworzył opowiadania góralskie, a malarze tacy jak Józef Chełmoński uwieczniali wiejskie pejzaże. Za tą modą kryła się tęsknota za autentycznością i życiem blisko natury, niszczonym przez postępującą urbanizację.
Reymont odrzucił młodopolski sentymentalizm. Nie idealizował mieszkańców wsi. Pokazał gromadę jako zamkniętą wspólnotę, w której piękno tradycji sąsiaduje z bezwzględnym okrucieństwem. Maciej Boryna toczy z synem brutalną walkę o ziemię i kobietę. Jagna pada ofiarą zbiorowego linczu i zostaje wywieziona na wozie z gnojem. Kuba Socha w samotności odcina sobie postrzeloną nogę i wykrwawia się na śmierć, gdy reszta wsi bawi się na weselu. Pisarz wykorzystał zainteresowanie tematyką wiejską, ale zaoferował czytelnikom chłodny, niemal dokumentalny realizm.
Wypadek, odszkodowanie i pisanie na emigracji
Pierwsze szkice „Chłopów” powstały około 1897 roku. Powieść ukazywała się początkowo w odcinkach na łamach warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego”. Publikacja poszczególnych części trwała latami: „Jesień” drukowano w latach 1900–1901, „Zimę” w 1903–1904, „Wiosnę” w 1906, a „Lato” w 1909 roku. Całość w formie książkowej ukazała się między 1904 a 1909 rokiem.
Praca nad dziełem miała dramatyczny przebieg. W 1900 roku Reymont uległ poważnemu wypadkowi kolejowemu pod Warszawą. Trafił do szpitala z licznymi obrażeniami, ale wywalczone od towarzystwa ubezpieczeniowego wysokie odszkodowanie całkowicie odmieniło jego życie. Zyskał niezależność finansową. Mógł zrezygnować z pracy zarobkowej i w pełni poświęcić się literaturze. Znaczną część „Chłopów” napisał z dala od ojczyzny – w Paryżu, we Włoszech i w Bretanii. Odtwarzał polską wieś wyłącznie z pamięci i dawnych notatek.
Od naturalizmu do epopei
Podział powieści na cztery tomy odpowiadające porom roku to celowy zabieg kompozycyjny. Reymont podporządkował życie chłopskiej społeczności biologicznemu rytmowi natury. Siew i zbiory, narodziny i śmierć wyznaczają czas równie bezwzględnie jak kalendarz liturgiczny. Bohaterowie są nierozerwalną częścią przyrody.
Koncepcja ta dojrzewała powoli. Wczesne wersje tekstu przypominały klasyczną powieść naturalistycznąKierunek literacki ukazujący człowieka jako istotę biologiczną, zdeterminowaną przez popędy, dziedziczność i środowisko. w stylu Émile'a ZoliFrancuski pisarz, główny twórca i teoretyk naturalizmu w literaturze europejskiej.. Reymont skupiał się w nich na brutalnych konfliktach społecznych i psychologii postaci. Legenda głosi, że pisarz spalił pierwszą, gotową już wersję powieści, uznając ją za zbyt płaską. Zmienił perspektywę – natura stała się równorzędnym bohaterem, a utwór nabrał cech epopeiRozbudowany utwór epicki ukazujący losy narodu lub grupy społecznej na tle przełomowych wydarzeń historycznych..
Nagroda Nobla
W 1924 roku Władysław Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla. Szwedzka Akademia doceniła epicki rozmach „Chłopów” i wybitny obraz życia polskiego ludu. Pisarz pokonał w głosowaniu między innymi Stefana Żeromskiego i Tomasza Manna.
Reymont był już wtedy poważnie chory na serce. Nie pojechał do Sztokholmu, by odebrać wyróżnienie osobiście. Nagroda stanowiła zwieńczenie jego kariery literackiej. Zmarł rok później, w grudniu 1925 roku. Historia powstania „Chłopów” to długa droga od luźnych obserwacji prowincjonalnego dróżnika do stworzenia dzieła, które na stałe weszło do kanonu literatury europejskiej.