Kalendarium Młodej Polski

Narodziny nowej wrażliwości

Młoda Polska to czas wielkich indywidualności, zaskakujących kontrastów i buntu przeciwko mieszczańskiej moralności. Twórcy odrzucili wiarę w naukę i postęp, skupiając się na wnętrzu człowieka. Stanisław Brzozowski w swojej książce Legenda Młodej Polski trafnie diagnozował ten przełom:

Młoda Polska miała w atmosferze epoki, w tragicznym tchnieniu miast nowoczesnych, w biologicznym demoralizmie (...) elementy, które zdawały się prowadzić w kierunku stworzenia Polski jako idei współżycia ludzi, własną, swobodną wolę dźwigających swe zbiorowe istnienie ponad otchłanią żywiołu.

Aby w pełni zrozumieć bogactwo epoki, trzeba prześledzić najważniejsze publikacje, wydarzenia artystyczne i wstrząsy polityczne, które ukształtowały to pokolenie.

Kamienie milowe epoki

• 1890
  Początek Młodej Polski

  Sprowadzenie prochów Adama Mickiewicza na Wawel i pierwsze debiuty nowego pokolenia artystów.

• 1901
  Premiera „Wesela”

  Wystawienie dramatu Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie staje się najważniejszym wydarzeniem teatralnym i społecznym epoki.

• 1905
  Rewolucja w Rosji

  Wydarzenia rewolucyjne przełamują dekadencką apatię, budząc nastroje niepodległościowe i postawy aktywistyczne.

• 1918
  Odzyskanie niepodległości

  Koniec I wojny światowej i powstanie niepodległego państwa polskiego zamykają epokę Młodej Polski.

Główne prądy artystyczne

Chronologia wydarzeń (1890-1918)

1890

• Dymisja Ottona von Bismarcka, zwanego „żelaznym kanclerzem”, słynącego z antypolskiej polityki w zaborze pruskim.
• Pierwsza manifestacja z okazji 1 maja zorganizowana w Warszawie.
• Złożenie zwłok Adama Mickiewicza na Wawelu.
• Publikacja Lalki Bolesława Prusa - wybitnego dzieła schyłkowego pozytywizmu.
• Utworzenie Galicyjskiej Partii Robotniczej.
• Wizyta malarzy Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego w Krakowie, co zapoczątkowało polski impresjonizmKierunek w sztuce dążący do utrwalenia ulotnych wrażeń zmysłowych i subiektywnego odbioru chwili. w sztukach plastycznych.

1891

• Powstanie Towarzystwa Szkoły Ludowej w Galicji, rozwijającego oświatę wśród chłopów.
• Debiuty poetyckie Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Andrzeja Niemojewskiego i Franciszka Nowickiego.
• Ukazuje się Bez dogmatu Henryka Sienkiewicza - powieść psychologiczna, której główny bohater, Leon Płoszowski, to typowy dekadentCzłowiek przekonany o upadku kultury, odczuwający apatię, zniechęcenie do życia i brak sensu istnienia..
• Publikacje: Świat się kończy Jana Kasprowicza, Maurycy Maeterlinck Zenona Przesmyckiego, Poezje I Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Siłaczka Stefana Żeromskiego, Sztuka i krytyka u nas Stanisława Witkiewicza.

1892

• Powstanie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) o charakterze niepodległościowym i pracowniczym.
• Założenie socjalistycznego pisma „Naprzód”.
• Polski przekład Głodu Knuta Hamsuna - prekursora powieści egzystencjalnej.
• Strajki robotnicze w Łodzi.
• Wydanie pierwszego tomu Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej.
• Ukazują się: Pan Balcer w Brazylii Marii Konopnickiej, Śmierć Ignacego Dąbrowskiego.

1893

• Zawarcie przymierza prusko-rosyjskiego.
• Powstanie Socjaldemokracji Królestwa Polskiego (SDKP), dążącej do rewolucji i rządów, które miał sprawować proletariatKlasa robotników najemnych, która według ideologii marksistowskiej miała przejąć władzę w drodze rewolucji..
• Liga Polska przekształca się w Ligę Narodową.
• Gabriela Zapolska publikuje Menażerię ludzką, a Henryk Sienkiewicz Listy o Zoli.

1894

- wstąpienie na rosyjski tron Mikołaja II;
- Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie;
- założenie pisma „Robotnik” pod redakcją Józefa Piłsudskiego;
- początek działalności Hakaty w zaborze pruskim;
- przekłady: Charles Baudelaire’a Kwiaty grzechu; Dzika kaczka Henryka Ibsena;
- Władysław Podkowiński wystawia głośny Szał uniesień;
- wydania: Nad głębiami Adama Asnyka, Emancypantki Bolesława Prusa, Poezje II Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Doktor Piotr oraz Mogiła Stefana Żeromskiego;

1895

• Powstanie Stronnictwa Ludowego w Galicji.
• Stanisław Wyspiański wykonuje słynną polichromięWielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów lub rzeźb, często stosowana w architekturze sakralnej. w kościele Franciszkanów w Krakowie.
• Ukazują się: Poezje Antoniego Langego, Forpoczty Marii Komornickiej, Homo sapiens Stanisława Przybyszewskiego, Rodzina Połanieckich Henryka Sienkiewicza, Opowiadania Stefana Żeromskiego.

1896

- utworzenie Stronnictwa Chrześcijańsko-Ludowego w Galicji przez księdza Stojałowskiego;
- założenie „Krytyki” w Krakowie;
- pierwsze pokazy kinematografu w Krakowie, Warszawie i Lwowie;
- utwory: Melancholicy Elizy Orzeszkowej, Komediantka Władysława Reymonta, Quo vadis Henryka Sienkiewicza;
1897
- wybuch strajków w Warszawie i Zagłębiu Dąbrowskim;
- utworzenie Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego w zaborze rosyjskim;
- wystawa Stowarzyszenia Artystów „Sztuka”;
- założenie „Życia” w Krakowie;
- wizyta cara Mikołaja II w Warszawie;
- wydanie przekładów dzieł: Wspomnienia z martwego domu Fiodora Dostojewskiego, Nowele Allana Edgara Poe;
- opublikowanie polskich utworów: Faraon Bolesława Prusa, U progu sztuki Sewera, Grzech Stefana Żeromskiego;

1898

• Początek wojny o Filipiny pomiędzy USA a Hiszpanią.
• Strajki w zaborze rosyjskim.
• Skonstruowanie radia przez Guglielmo Marconiego.
• Odkrycie radu przez Piotra Curie i Marię Skłodowską-Curie.
• Stanisław Przybyszewski obejmuje redakcję krakowskiego „Życia”, publikując manifesty programowe, które definiują polski modernizmSzeroki prąd kulturowy przełomu wieków, odrzucający tradycję na rzecz nowatorstwa i wyzwolenia sztuki..
• Odsłonięcie pomników Adama Mickiewicza w Krakowie i Warszawie w stulecie urodzin wieszcza.
• Otwarcie Politechniki Warszawskiej (z rosyjskim językiem wykładowym).
• Publikacje: Fachowiec Wacława Berenta, Zając Adolfa Dygasińskiego, Krzak dzikiej róży Jana Kasprowicza, Legenda i Warszawianka Stanisława Wyspiańskiego, Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego.

1899

• Ukazują się kluczowe dzieła: Ludzie bezdomni Stefana Żeromskiego, Ziemia obiecana Władysława Reymonta, W sieci Jana Augusta Kisielewskiego.
• Stanisław Przybyszewski wydaje Confiteor - sztandarowy manifest hasła „sztuka dla sztuki”.
• Stanisław Wyspiański publikuje dramaty: Klątwa, Lelewel, Meleager.
• Pierwszy strajk młodzieży akademickiej w Warszawie.
• Powstanie Związku Artystów Polskich we Lwowie oraz Teatru Ludowego w Warszawie.

1900

• Henryk Sienkiewicz z okazji jubileuszu pracy twórczej publikuje Krzyżaków.
• Wydanie Androgyne Stanisława Przybyszewskiego i Komorników Władysława Orkana.
• Przekształcenie SDKP w SDKPiL (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy).
• Utworzenie III Proletariatu.

1901

- umiera angielska królowa Wiktoria;
na uniwersytecie we Lwowie mają miejsce krwawe walki ukraińsko-polskie;
- we Wrześni wybucha strajk szkolny w odpowiedzi na nakaz nauczania religii w języku niemieckim;
- otwarcie Filharmonii w Warszawie;
- założenie „Chimery” w Warszawie;
- przekład dzieła Nietzschego Tako rzecze Zaratustra;
premiera Wesela Stanisława Wyspiańskiego oraz tomiku Sny o potędze Leopolda Staffa

1902

• Na rynek czytelniczy trafiają: Śnieg Stanisława Przybyszewskiego, Ginącemu światu Jana Kasprowicza, W mroku gwiazd Tadeusza Micińskiego, W roztokach Władysława Orkana.
• Otwarcie Filharmonii we Lwowie.
• Powstają wybitne obrazy: Anioł śmierci Jacka Malczewskiego i Macierzyństwo Stanisława Wyspiańskiego.

1903

• Maria Skłodowska-Curie i Piotr Curie otrzymują Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.
• Wystawa malarstwa Edvarda Muncha w Warszawie.
• Stanisław Wyspiański projektuje dekoracje do Bolesława Śmiałego.
• Ukazują się: Popioły Stefana Żeromskiego, Wyzwolenie Stanisława Wyspiańskiego, Na skalnym Podhalu Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Pałuba Karola Irzykowskiego oraz Próchno Wacława Berenta.

1904

• Wybucha wojna rosyjsko-japońska; mobilizacja w Królestwie Polskim.
• Otwarcie Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie.
• Czytelnicy poznają nowe dzieła: Noc listopadowa i Akropolis Stanisława Wyspiańskiego, Eros i Psyche Jerzego Żuławskiego oraz pierwsze tomy Chłopów Władysława Reymonta.

1905

• Wybuch rewolucji w Rosji i na ziemiach polskich. Zryw przeciwko caratowi budzi aktywizmPostawa czynnego zaangażowania w życie społeczne i polityczne, przeciwstawna dekadenckiej bierności. i dążenia niepodległościowe.
• Utworzenie Organizacji Bojowej PPS.
• Zamknięcie politechniki i uniwersytetu w Warszawie z powodu strajków.
• Powstanie Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w Galicji (tzw. EndecjaNarodowa Demokracja, polski ruch polityczny o charakterze nacjonalistycznym, którego głównym ideologiem był Roman Dmowski.).
• Założenie legendarnego kabaretu „Zielony Balonik” w Krakowie, skupiającego krakowską cyganerięŚrodowisko artystyczne odrzucające normy społeczne i konwenanse, prowadzące swobodny, często prowokacyjny tryb życia (tzw. bohema)..
• Stefan Żeromski publikuje Sen o szpadzie.

1906

• Gabriela Zapolska wydaje Moralność pani Dulskiej - bezlitosną krytykę zjawiska, jakim było kołtuństwo i filisterstwoOgraniczenie umysłowe, hipokryzja i ślepe przywiązanie do konwenansów, typowe dla mieszczaństwa..
• Ukazują się Kobiety Zofii Nałkowskiej oraz trzeci tom Chłopów Władysława Reymonta.
• Rozłam w PPS na PPS-Lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną.

1907

• Umiera Stanisław Wyspiański - jeden z najwybitniejszych twórców epoki.
• Upadek rewolucji w zaborze rosyjskim.
• Gabriela Zapolska kończy Ich czworo. Tragedię ludzi głupich w 3 aktach.

1908

• Założenie we Lwowie Związku Walki Czynnej przez działaczy Organizacji Bojowej PPS (z Kazimierzem Sosnkowskim na czele).
• Zajęcie Bośni i Hercegowiny przez Austro-Węgry.
• Ukazują się: Dzieje grzechu Stefana Żeromskiego, Płomienie Stanisława Brzozowskiego oraz pieśń Rota Marii Konopnickiej.

1909

• Władysław Reymont kończy czwartą część Chłopów.
• Helena Mniszkówna publikuje Trędowatą, a Stefan Żeromski dramat Róża.
• Zjazd Historycznoliteracki im. Słowackiego we Lwowie.
• Założenie kabaretu „Momus” w Warszawie.

1910

• Umierają wybitne pisarki pozytywistyczne: Eliza Orzeszkowa i Maria Konopnicka.
• Stanisław Brzozowski wydaje Legendę Młodej Polski - wielkie dzieło podsumowujące i krytykujące dorobek epoki.
• Ukazuje się Nietota Tadeusza Micińskiego.

1911

• Rynek czytelniczy wzbogacają: Wampir Władysława Reymonta, Ozimina Wacława Berenta oraz 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego).
• Umierają: filozof Stanisław Brzozowski oraz geograf Wacław Nałkowski.
• Powstają pierwsze nieme ekranizacje dzieł literackich (m.in. Dzieje grzechu, Meir Ezofowicz).

1912

- wybuch I wojny bałkańskiej, konfliktu zbrojnego pomiędzy Ligą Bałkańską, czyli antytureckim sojuszem państw bałkańskich, (Bułgaria, Serbia, Grecja, Czarnogóra), a samą Turcją;
- utworzenie PPS-Opozycji;
- rozłam w SDKPiL;
- pobyt Lenina w Krakowie i Poroninie;
- śmierć Bolesława Prusa;
- Festiwal Muzyki Polskiej w Krakowie;
- pierwsza polska kronika filmowa;
- ukazuje się powieść Henryka Sienkiewicza W pustyni i w puszczy, Wierna rzeka oraz Uroda życia Stefana Żeromskiego, Mocny człowiek Stanisława Przybyszewskiego oraz Sad rozstajny Bolesława Leśmiana;

1913

• Bolesław Leśmian wydaje Klechdy sezamowe oraz Przygody Sindbada Żeglarza.
• Tadeusz Boy-Żeleński publikuje zbiór satyrycznych wierszy Słówka.
• Otwarcie Teatru Polskiego w Warszawie.

1914

• Zamach w Sarajewie na arcyksięcia Ferdynanda staje się iskrą zapalną - wybucha I wojna światowa.
• Z Krakowa wyrusza I Kompania Kadrowa.
• Utworzenie Naczelnego Komitetu Narodowego w Krakowie i powstanie formacji wojskowej, jaką były Legiony PolskiePolskie formacje wojskowe utworzone w 1914 roku w Galicji, walczące u boku państw centralnych o niepodległość Polski. pod komendą Józefa Piłsudskiego.

1915

• Zajęcie Warszawy przez wojska niemieckie.
• Powstaje Polska Organizacja Wojskowa (POW) na terenie byłego zaboru rosyjskiego.
• Umiera Stanisław Witkiewicz (ojciec Witkacego, twórca stylu zakopiańskiego).

1916

• Krwawe walki o francuską twierdzę Verdun, które przeszły do historii jako „piekło Verdun”.
• Akt 5 listopada - proklamowanie samodzielnego Królestwa Polskiego pod patronatem Niemiec i Austro-Węgier.
• Śmierć Henryka Sienkiewicza w Szwajcarii.
• Założenie pisma „Pro Arte et Studio” w Warszawie, na łamach którego debiutują przyszli skamandryciGrupa poetycka ukształtowana wokół pisma „Pro Arte et Studio”, dążąca do powiązania poezji z codziennością i językiem potocznym..
• Jan Kasprowicz wydaje Księgę ubogich.

1917

- w Rosji wybucha rewolucja lutowa, przeciwko carowi Mikołajowi II i monarchii absolutnej, która spowodowała utworzenie się dwuwładzy w Rosji, zakończonej przez rewolucję październikową;
- orędzie Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich głoszące prawo Polski do niepodległości;
- utworzenie Armii Polskiej we Francji;
- tzw. kryzys przysięgowy w Legionach
- w formie książkowej ukazuje się „Kajus Cezar Kaligula” Karola Huberta Rostworowskiego,
- w Magdeburgu zostaje uwieziony Józef Piłsudski;
- Deklaracja praw narodów Rosji, uznająca prawo Polski do niepodległości;
- Pierwsza Wystawa Ekspresjonistów Polskich w Krakowie
- założenie klubów futurystycznych „Gałka Muszkatołowa” i „Katarynka” w Krakowie;
- założenie pisma ekspresjonistów „Zdrój”;
- Zofia Nałkowska publikuje Tajemnice krwi, Stanisław Przybyszewski Krzyk;

1918

• Zakończenie I wojny światowej. Zwycięstwo odnosi EntentaSojusz państw (m.in. Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji) walczących przeciwko państwom centralnym podczas I wojny światowej., a imperia zaborcze (Rosja, Niemcy, Austro-Węgry) upadają.
• 11 listopada powstaje niepodległe państwo polskie z Józefem Piłsudskim jako Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Wydarzenie to symbolicznie kończy epokę Młodej Polski.
• Pierwszy wieczór poetycki Skamandrytów w kawiarni „Pod Pikadorem” w Warszawie - zapowiedź nowej epoki literackiej (dwudziestolecia międzywojennego).
• Ukazują się m.in.: Żywe kamienie Wacława Berenta, Czyhanie na Boga Juliana Tuwima, Tęcza łez i krwi Leopolda Staffa.