Motyw cierpienia

Cierpienie to uniwersalne doświadczenie ludzkie, obecne w kulturze od zarania dziejów. Wywodzi się z antycznych mitów oraz tekstów biblijnych, gdzie tłumaczyło porządek świata, relacje człowieka z sacrum lub stanowiło karę za przewinienia. W literaturze powraca nieustannie, przyjmując różnorodne formy – od fizycznego bólu i choroby, przez udręki niespełnionej miłości, aż po ból egzystencjalny i historyczną martyrologię. Kontekst społeczny, filozoficzny i religijny determinuje sposób ukazywania tego motywu: chrześcijaństwo nadało mu sens zbawczy, romantyzm uczynił z niego atrybut wybitnej jednostki, a literatura wojenna obnażyła jego destrukcyjny, odczłowieczający charakter.

Cierpienie niezawinione i próba wiary

Najstarsze ujęcia motywu skupiają się na bólu, który spada na człowieka bez wyraźnej przyczyny, zmuszając go do konfrontacji z absolutem. Tego typu cierpienie staje się ostatecznym sprawdzianem wierności, pokory oraz zaufania do boskich wyroków, wymykających się ludzkiemu pojmowaniu sprawiedliwości.

Księga Hioba - Stary Testament przedstawia historię tytułowego patriarchy, który żył w ziemi Uz w dostatku i szczęściu. Z powodu zakładu między Bogiem a szatanem znosił liczne udręki: stracił dobytek, zmarły jego dzieci, wreszcie sam został dotknięty trądem. Chorobę tę traktowano wówczas jako karę za grzechy, przez co Hiob spotkał się z ostracyzmem społecznym. Mimo szyderczej rady żony, by przeklął Boga, zniósł wszystko cierpliwie, nie tracąc wiary. Historia ta wprowadza do kultury pytanie o to, dlaczego Bóg dopuszcza cierpienie, ucząc, że ból nie zawsze jest karą za grzechy i nie sposób go uniknąć, żyjąc cnotliwie.

Hiob i żona (malarstwo; Albrecht Dürer) - obraz ukazuje upokorzonego, schorowanego Hioba, nad którym pochyla się żona, wylewając na niego wodę, co symbolizuje dodatkowe udręki i niezrozumienie ze strony najbliższych.

Cierpienie zbawcze i dobrowolne męczeństwo

W tradycji chrześcijańskiej cierpienie zyskało zupełnie nowy, wykraczający poza ludzkie rozumienie wymiar. Ból fizyczny i psychiczny, znoszony w imię wyższych racji, stał się drogą do odkupienia win, uszlachetnienia duszy oraz osiągnięcia świętości. Dobrowolne przyjęcie udręki traktowane jest tu jako najwyższy akt miłości do Boga i bliźniego.

Nowy Testament - opisuje pasjęZ łac. passio – cierpienie, męka. W sztuce i literaturze przedstawienie męki i śmierci Jezusa Chrystusa. Chrystusa, który bierze na siebie grzechy wszystkich ludzi. Religia nadała cierpieniu Syna Bożego najwyższą wartość i sens. Znosi on straszliwe męki: jest biczowany, poniżany, dźwiga krzyż, na którym umiera. Jego ofiara ma moc zbawczą, ustanawiając wzorzec dla wszystkich męczenników.

Legenda o św. Aleksym - tytułowy bohater, pochodzący z bogatego rzymskiego rodu, w dniu ślubu opuszcza żonę i rozdaje majątek. Wybiera skrajną ascezęDobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i przyjemności życiowych w celu osiągnięcia doskonałości duchowej i zbawienia., cierpiąc głód, nędzę i upokorzenia. Przez lata żyje jako żebrak pod schodami własnego pałacu, nierozpoznany przez bliskich. Sam wybiera takie życie, poświęcając je Bogu, aby dostąpić zbawienia.

Quo vadis - Henryk Sienkiewicz opisuje tragedię pierwszych chrześcijan w starożytnym Rzymie. Prześladowani przez Nerona, umierają w okropnych męczarniach na arenach, rozszarpywani przez dzikie zwierzęta, krzyżowani lub paleni żywcem jako żywe pochodnie. Ich cierpienie znoszone z pieśnią na ustach staje się świadectwem niezłomnej wiary, która ostatecznie triumfuje nad pogańskim imperium.

Cierniem koronowanie (malarstwo; Caravaggio) - dzieło ukazuje brutalność oprawców wciskających koronę cierniową na głowę spokojnego, poddającego się woli Bożej Chrystusa.

Chrystus na krzyżu (malarstwo; Diego Velázquez) - obraz przedstawia samotność i fizyczne wyczerpanie ukrzyżowanego Zbawiciela, akcentując realizm ludzkiego cierpienia.

Zdjęcie z krzyża (malarstwo; Rogier van der Weyden) - kompozycja skupia się na bólu fizycznym Chrystusa oraz potężnym cierpieniu emocjonalnym otaczających go bliskich, których ciała zdają się omdlewać z rozpaczy.

Cierpienie altruistyczne i bunt w imię ludzkości

Odmiana ta wiąże się z postawą jednostki wybitnej, która dobrowolnie przyjmuje na siebie ból, by ulżyć doli innych ludzi. Często łączy się to z buntem przeciwko niesprawiedliwemu porządkowi świata lub woli bogów, a samotna walka z góry skazana jest na tragiczny finał.

Mitologia grecka - Prometeusz, kierowany bezinteresowną miłością do ludzi, wykrada dla nich ogień z rydwanu Heliosa. Za sprzeniewierzenie się Zeusowi ponosi okrutną karę. Zostaje przykuty do skał Kaukazu, a przylatujący codziennie orzeł wydziobuje mu wątrobę, która wciąż odrasta. Tytan staje się symbolem prometeizmuPostawa etyczna polegająca na dobrowolnym podporządkowaniu działań jednostki dobru ludzkości, narodowi lub grupie społecznej, często połączona z buntem przeciwko Bogu lub losowi. – bezinteresownego poświęcenia i samotnego cierpienia dla dobra ogółu.

Ludzie bezdomni - Stefan Żeromski opisuje historię doktora Tomasza Judyma, pochodzącego z warszawskiej biedoty. Po zdobyciu wykształcenia decyduje się nieść pomoc pokrzywdzonym. Podejmuje samotną walkę o naprawę świata, realizując pozytywistyczne ideały. Cierpi, ponieważ jego rygorystyczna etyka każe mu zrezygnować ze szczęścia osobistego. Rozstaje się z ukochaną Joanną Podborską, uważając, że nie ma prawa do miłości, dopóki na świecie istnieje nędza.

Prometeusz skowany (malarstwo; Peter Paul Rubens) - dynamiczne płótno ukazuje fizyczną udrękę tytana w momencie, gdy drapieżny ptak rozszarpuje jego ciało, podkreślając brutalność kary za miłość do ludzi.

Cierpienie z powodu niespełnionej miłości

Uczucie miłości w literaturze rzadko bywa źródłem trwałego szczęścia. Zazwyczaj wiąże się z udręką, tęsknotą, niespełnieniem lub barierami społecznymi. Cierpienie miłosne potrafi doprowadzić bohatera do obłędu, utraty sensu życia, a w skrajnych przypadkach – do samobójstwa.

Sonety do Laury - Francesco Petrarka opisuje swą nieszczęśliwą miłość do Laury. Poeta stał się piewcą damy swego serca, którą nazywa słodką i gorzką przyjaciółką. Miłość jest u niego potęgą, której nie można się oprzeć. Poeta za lata oddania otrzymał tylko łzy, jednak swe udręki nazywa rozkoszą, łącząc sprzeczne emocje w duchu petrarkizmuKonwencja poetycka w liryce miłosnej, charakteryzująca się idealizacją ukochanej, ukazywaniem miłości jako siły niszczącej i uszlachetniającej zarazem oraz bogactwem środków stylistycznych (np. oksymoronów)..

Cierpienia młodego Wertera - Johann Wolfgang von Goethe opisuje losy nadwrażliwego bohatera, nieszczęśliwie zakochanego w Lotcie, narzeczonej swojego przyjaciela. Werter odczuwa WeltschmerzZ niem. ból świata. Poczucie bezcelowości życia, melancholia i smutek wynikające z niezgody na niedoskonałość rzeczywistości, charakterystyczne dla literatury preromantyzmu i romantyzmu., a jego miłość staje się destrukcyjną obsesją. Zrozpaczony, znajdując się w sytuacji bez wyjścia, odbiera sobie życie strzałem z pistoletu.

Dziady cz. IV - Adam Mickiewicz ukazuje godzinę rozpaczy, poświęconą rozpamiętywaniu przeżyć Gustawa po rozstaniu z ukochaną. Bohater romantycznyTyp postaci literackiej: wybitna jednostka, wyalienowana ze społeczeństwa, przeżywająca nieszczęśliwą miłość, często buntująca się przeciwko światu i Bogu. buntuje się przeciw konwenansom i bogactwu, dzięki któremu rywal zdobył jego wybrankę. Pod wpływem obłąkania i rozpaczy przebija się sztyletem, stając się upiorem skazanym na wieczne powtarzanie swojej męki.

Lalka - Bolesław Prus pisze o udrękach Stanisława Wokulskiego, spowodowanych uczuciem do arystokratki Izabeli Łęckiej. Kobieta gardzi nim z powodu jego kupieckiego pochodzenia, traktując go instrumentalnie. Społeczne bariery i zderzenie romantycznych ideałów z bezwzględną rzeczywistością doprowadzają Wokulskiego do ostateczności – próby samobójczej pod kołami pociągu.

Cierpienie rodzicielskie po stracie dziecka

Śmierć dziecka to jedno z najbardziej granicznych doświadczeń, które burzy naturalny porządek rzeczy. W literaturze i sztuce ból osieroconych rodziców ukazywany jest jako uczucie absolutne, prowadzące do kryzysu światopoglądowego i utraty wiary w sens istnienia.

Lament świętokrzyski - średniowieczny utwór ukazuje ludzki wymiar cierpienia Matki Boskiej stojącej pod krzyżem. Jest to uniwersalny obraz matki rozpaczającej po śmierci syna. Maria zwraca się do ludzi, opiewając swój ból w formie planktuŚredniowieczny utwór poetycki wyrażający żal po zmarłym, często w formie monologu osoby opłakującej.. Pragnie ulżyć Chrystusowi, podtrzymać jego opadającą głowę, co podkreśla jej bezradność wobec okrucieństwa egzekucji. Utwór realizuje motyw Stabat MaterZ łac. Stała Matka bolejąca. Motyw w sztuce i literaturze ukazujący Matkę Boską płaczącą pod krzyżem Chrystusa..

Treny - Jan Kochanowski w cyklu poetyckim wyraża ból po stracie ukochanej córeczki, Urszulki. Osobista tragedia zmusza go do rewizji całego dotychczasowego światopoglądu. Poeta traci wiarę w renesansowe ideały, mądrość i stoicyzmAntyczna doktryna filozoficzna zalecająca zachowanie spokoju wewnętrznego, dystansu wobec przeciwności losu i namiętności (tzw. apatia stoicka)., które okazują się bezużyteczne w obliczu realnego cierpienia. Ukojenie przychodzi dopiero w ostatnim utworze, poprzez zaufanie do Boga i czasu.

Opłakiwanie Chrystusa (malarstwo; Giotto) - fresk ukazuje dramatyczną scenę, w której Maria z rozpaczą obejmuje martwe ciało syna, a otaczające ich anioły na niebie wykrzywiają twarze w grymasie bólu.

Pieta watykańska (rzeźba; Michał Anioł) - marmurowa rzeźba realizuje klasyczny motyw pietyW sztukach plastycznych przedstawienie Matki Boskiej trzymającej na kolanach martwe ciało Jezusa Chrystusa.. Ukazuje młodą, spokojną twarz Marii, która z cichym, pełnym godności cierpieniem podtrzymuje bezwładne ciało dorosłego syna.

Martyrologia narodowa i cierpienie zbiorowe

W kontekście historycznym cierpienie często dotyka całych narodów i grup społecznych poddawanych represjom. W polskiej literaturze motyw ten ściśle wiąże się z utratą niepodległości, zsyłkami i prześladowaniami, nabierając nierzadko charakteru sakralnego.

Dziady cz. III - Adam Mickiewicz porusza wątek martyrologii narodu polskiego. Ukazuje cierpienia uwięzionych, torturowanych, zsyłanych na Syberię i skazanych na śmierć młodych konspiratorów wileńskich. Wstrząsające wrażenie czyni opowiadanie Sobolewskiego o wywózce dzieci na Sybir, historia zniszczonego psychicznie Cichowskiego oraz dzieje więzionego syna niewidomej pani Rollison, wyrzuconego przez okno podczas śledztwa. Cierpienie to zostaje wpisane w koncepcję mesjanizmuPogląd historiozoficzny przypisujący wybranemu narodowi lub jednostce misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie i ofiarę (np. Polska Chrystusem narodów)..

Kordian - Juliusz Słowacki opisuje przemianę bohatera, który początkowo cierpi na ból istnienia i niemożność dokonania wielkich czynów. Na szczycie Mont Blanc odnajduje cel – walkę o wolność ojczyzny w duchu winkelriedyzmuPostawa polegająca na aktywnym, heroicznym poświęceniu własnego życia w walce o wolność ojczyzny, w przeciwieństwie do biernego cierpienia mesjanistycznego.. Samotny i opuszczony przez spiskowców, porywa się na cara. Zamach kończy się fiaskiem, a bohater, po pobycie w szpitalu dla obłąkanych, staje przed plutonem egzekucyjnym.

Rozstrzelanie powstańców madryckich (malarstwo; Francisco Goya) - obraz ukazuje brutalną egzekucję hiszpańskich patriotów przez wojska napoleońskie. Centralna postać z uniesionymi rękami przypomina ukrzyżowanego Chrystusa, symbolizując niewinną ofiarę narodu.

Cierpienie wojenne i obozowe

Wiek XX przyniósł doświadczenie totalitaryzmów i masowej zagłady, co zmieniło sposób ukazywania cierpienia. Przestało ono uszlachetniać, a stało się narzędziem upodlenia, sprowadzania człowieka do roli rzeczy i niszczenia ludzkiej psychiki. Ból fizyczny połączono z całkowitym odarciem człowieka z godności.

Medaliony - Zofia Nałkowska w formie literatury faktuGatunek prozy narracyjnej opierający się na autentycznych wydarzeniach, dokumentach i relacjach świadków, unikający fikcji literackiej. ukazuje cierpienia dorosłych i dzieci spowodowane wojną. Ludzie po ocaleniu nie potrafią zapomnieć o ogromie bólu, ich psychika ulega trwałemu okaleczeniu. Autorka obnaża mechanizmy zbrodni hitlerowskich, które doprowadziły do zatarcia granic moralnych.

Malowany ptak - Jerzy Kosiński przedstawia koszmar i okrucieństwo, którego doświadcza mały chłopiec, zagubiony podczas wojny na wschodnich krańcach Europy. Dziecko staje się ofiarą sadyzmu, przesądów i przemocy ze strony dorosłych, co trwale niszczy jego niewinność.

Opowiadania - Tadeusz Borowski ukazuje więźniów Auschwitz cierpiących głód i nieustannie zagrożonych śmiercią gazową. Ekstremalne warunki doprowadzają do znieczulicy. Jedynym pragnieniem staje się chęć biologicznego przetrwania za wszelką cenę, co rodzi zjawisko człowieka zlagrowanegoWięzień obozu koncentracyjnego, który przystosował się do obozowej rzeczywistości, odrzucając dawne normy moralne na rzecz instynktu przetrwania..

Inny świat - Gustaw Herling-Grudziński, opisując losy jeńców przetrzymywanych w sowieckich łagrachObóz pracy przymusowej w ZSRR, element systemu Gułagu, służący do izolacji, darmowej eksploatacji i eksterminacji więźniów politycznych i kryminalnych., dotyka dna ludzkiego cierpienia. Przedstawia morderczą pracę w mrozie, głód, poniżenie i brutalność życia obozowego. W warunkach skrajnego wyczerpania więźniowie często zapominają o człowieczeństwie, choć autor pokazuje również heroiczne próby ocalenia godności.

Zdążyć przed panem Bogiem - Hanna Krall w rozmowie z Markiem Edelmanem przedstawia postawę uczestników powstania w getcie warszawskim. Gniew przeciw masowej zagładzie, złu świata wojennego i niemożność przebaczania oprawcom zmusiły ich do podjęcia walki nie o ocalenie życia, lecz o godną śmierć z bronią w ręku.

Guernica (malarstwo; Pablo Picasso) - kubistyczne płótno ukazuje chaos, przerażenie i rozczłonkowane ciała ludzi oraz zwierząt podczas bombardowania baskijskiego miasta, stając się uniwersalnym manifestem przeciwko okrucieństwu wojny.

Cierpienie egzystencjalne, choroba i granice wytrzymałości

Cierpienie bywa wpisane w samą kondycję ludzką jako nieodłączny element istnienia. Choroba, starość, świadomość przemijania i absurdalność losu wywołują ból egzystencjalny. Literatura bada w tym kontekście granice ludzkiej wytrzymałości oraz sposoby zachowania godności w obliczu nieuniknionego końca.

Dżuma - Albert Camus pokazuje całą rozpiętość ludzkiego cierpienia, od fizycznej agonii zakażonych po moralne męki rozłąki. Epidemia ogarniająca Oran stawia ludzi przed trudnymi wyborami. W duchu egzystencjalizmuKierunek filozoficzny zakładający, że człowiek jest całkowicie wolny, sam nadaje sens swojemu życiu i ponosi pełną odpowiedzialność za swoje wybory w absurdalnym świecie. bohaterowie, tacy jak doktor Rieux, podejmują syzyfową walkę z zarazą, udowadniając, że w człowieku więcej jest rzeczy zasługujących na podziw niż na pogardę.

Wieża - Gustaw Herling-Grudziński w opowiadaniu o kompozycji szkatułkowejBudowa utworu literackiego polegająca na wprowadzaniu kolejnych opowiadań wewnątrz opowiadania głównego, niczym mniejszych szkatułek wkładanych do większych. przedstawia historię trędowatego Lebrossa. Skazany przez chorobę na gnicie za życia w odosobnieniu, po śmierci siostry pragnie w buncie spalić swoją wieżę. Znajduje jednak jej list z prośbą o wytrwanie. Od tego momentu z godnością znosi swój los. Utwór ukazuje symbolicznie ludzkie życie jako pełne mozołu i cierpienia, przywołując legendę o kamiennym pielgrzymie z Gór Świętokrzyskich.

Taniec - Czesław Miłosz w wierszu podejmuje refleksję nad konsekwencjami ogromu cierpienia. Poeta pisze:

„Jest taka cierpienia granica,
Za którą się uśmiech pogodny zaczyna,
I idzie tak człowiek, i już zapomina,
O co miał walczyć i po co.”

Ból przekraczający ludzkie możliwości powoduje otępienie, obojętność i zapomnienie o dawnych ideałach, sprowadzając człowieka do stanu bydlęcego spokoju.

Wiersze - Halina Poświatowska w swojej liryce nieustannie opisuje cierpienie spowodowane ciężką, śmiertelną wadą serca. Świadomość kruchości ciała i nieuchronnego końca potęguje jej głód życia i miłości. Ból fizyczny splata się tu z rozpaczą wynikającą z przemijania.

Pan Cogito rozmyśla o cierpieniu - Zbigniew Herbert postuluje, by w obliczu cierpienia zachować postawę wyprostowaną, polegającą na godności i odwadze. Poeta radzi:

„należy zgodzić się
pochylić łagodnie głowę
nie załamywać rąk
posługiwać się cierpieniem w miarę łagodnie
jak protezą
bez fałszywego wstydu
ale także bez niepotrzebnej pychy”

Godne znoszenie bólu nie oznacza obojętności, lecz traktowanie go jako tajemnicy, której zgłębianie pozwala odnaleźć sens istnienia.

Koło skazańców (malarstwo; Vincent van Gogh) - klaustrofobiczny obraz przedstawiający więźniów spacerujących w zamkniętym kręgu, co symbolizuje beznadziejność, monotonię i egzystencjalne uwięzienie człowieka w cierpieniu.

Konteksty

Kontekst religijny - w tradycji judeochrześcijańskiej ból nabiera wymiaru duchowego, przekraczającego ludzkie doświadczenie, i często jest traktowany jako droga do zbawienia. Średniowieczny ideał imitatio ChristiZ łaciny naśladowanie Chrystusa; postawa religijna polegająca na naśladowaniu życia, cierpienia i cnót Jezusa. zakładał, że dobrowolne znoszenie mąk uszlachetnia duszę i zbliża człowieka do Boga. Cierpienie przestaje być wyłącznie karą za grzechy, a staje się darem i próbą wiary.

Kontekst filozoficzny - myśliciele od wieków próbowali racjonalnie wytłumaczyć obecność zła w świecie stworzonym przez dobrego Boga. Próby te nazywa się obroną sprawiedliwości Boga (lub wyjaśnieniem, dlaczego Bóg dopuszcza zło). Z kolei starożytny stoicyzm zalecał dystans wobec przeciwności losu i zachowanie wewnętrznego spokoju, czyli apatiiW filozofii stoickiej stan pożądanego spokoju ducha, wolności od namiętności i obojętności na cierpienie.. Ta teoretyczna mądrość często załamywała się w zderzeniu z realnym, osobistym dramatem, co boleśnie obnażył Jan Kochanowski w Trenach. Zupełnie inną perspektywę przyniósł dwudziestowieczny egzystencjalizm, według którego człowiek jest skazany na ból i absurd, a jego udręka nie ma żadnego wyższego sensu.

Kontekst mitologiczny - w starożytności cierpienie traktowano najczęściej jako nieuchronny wyrok losu, czyli fatumW wierzeniach starożytnych Greków i Rzymian nieodwołalne, z góry określone przeznaczenie, przed którym nie można uciec.. Człowiek stawał się igraszką w rękach bogów, a jego ból rzadko miał sens moralny. Często stanowił po prostu karę za pychę i przekroczenie ludzkich granic.

Kontekst historycznoliteracki - epoka romantyzmu uczyniła z cierpienia główny atrybut wybitnej jednostki. Bohater romantyczny jest z góry skazany na udrękę przez swoją nadwrażliwość, poczucie wyobcowania i niezgodę na zastaną rzeczywistość, określaną jako Weltschmerz. W polskiej literaturze tego okresu ból zyskał dodatkowo wymiar zbiorowy. Koncepcja mesjanizmu nadała cierpieniu zniewolonego narodu sens zbawczy, zrównując mękę Polski z ofiarą Chrystusa.

Kontekst społeczny - twórcy realizmu i naturalizmu przenieśli środek ciężkości na cierpienie wynikające z nędzy, wyzysku i nierówności klasowych. Literatura stała się narzędziem demaskowania niesprawiedliwości i wołaniem o reformy. Ból przestał być mistycznym doświadczeniem, a stał się mierzalnym produktem konkretnych warunków ekonomicznych, z którym bohaterowie próbowali walczyć w imię obowiązku wobec najsłabszych.

Kontekst historyczny - doświadczenia II wojny światowej, totalitaryzmów i obozów koncentracyjnych całkowicie zmieniły literacki obraz cierpienia. Pisarze tacy jak Tadeusz Borowski pokazali ból graniczny, który nie uszlachetnia, lecz odczłowiecza. Ekstremalne warunki niszczyły nie tylko ciało, ale i wszelkie systemy wartości, redukując człowieka do biologicznego instynktu przetrwania.

Symbole

Krzyż - w kulturze chrześcijańskiej znak dobrowolnej ofiary i odkupienia, ale jednocześnie narzędzie hańbiącej kaźni. Symbolizuje cierpienie zbawcze, które przynosi ocalenie innym. W polskiej tradycji literackiej znak ten często łączy się z martyrologią narodową, uosabiając udrękę ojczyzny pod zaborami.

Pieta - klasyczny topos sztuki i literatury ukazujący Matkę Boską trzymającą na kolanach martwe ciało syna. Stanowi uniwersalne ucieleśnienie niewyobrażalnego bólu rodzicielskiego oraz całkowitej bezradności wobec śmierci. Motyw ten przeniknął do literatury jako ostateczny obraz matczynej rozpaczy.

Stabat Mater - motyw ikonograficzny i literacki wywodzący się ze średniowiecza, ukazujący Maryję stojącą pod krzyżem. Nazwa pochodzi od łacińskich słów oznaczających stałą Matkę bolejącą. To wzorzec cichego, godnego, ale i rozdzierającego cierpienia, który odnajdziemy między innymi w Lamencie świętokrzyskim.

Prometeusz - archetyp buntownika, który dobrowolnie przyjmuje na siebie niewyobrażalne męki w imię miłości do ludzkości. Symbolizuje altruistyczne cierpienie za cenę własnej wolności i zdrowia. Postawa ta stała się fundamentem etycznym dla wielu bohaterów romantycznych i pozytywistycznych, gotowych do najwyższych poświęceń dla dobra ogółu.

Hiob - starotestamentowy symbol człowieka niesłusznie doświadczonego przez los, który traci majątek, zdrowie i bliskich. Uosabia cierpliwość, niezachwianą wiarę i pokorę wobec niezrozumiałych wyroków boskich. Jego historia stanowi najważniejszy literacki punkt odniesienia dla wszelkich rozważań o sensie niezawinionego cierpienia.

Łzy i żałoba - zewnętrzny, fizyczny znak wewnętrznego rozdarcia. W dawnej literaturze rozpacz po stracie bliskiej osoby często przybierała sformalizowaną postać planktu. Ten konwencjonalny wyraz żalu pozwalał ubrać chaotyczne emocje w ramy artystyczne, co ułatwiało oswajanie bólu.