klp.plNT Jednym z najczęściej spotykanych wizerunków kobiety jest Maria, żona Józefa i Matka Jezusa Chrystusa, a także Maria Magdalena, utożsamiana z pokutującą jawnogrzesznicą, która namaściła olejkiem nogi Chrystusa.
MITOLOGIA – przedstawia cały katalog kobiet, najważniejsze są boginie mitologii klasycznej. Jest wśród nich najwyższa bogini i królowa niebios – Hera (rz. Junona), bogini miłości - Afrodyta (rzymska Wenus), bogini łowów i opiekunka lasów - Artemida (rz. Diana), Demeter (rz. Cerera) - bogini płodności, Atena (rz. Minerwa) – bogini pokoju i wojny, uosobienie mądrości oraz Hestia (rz. Westa) bogini ognia i ogniska domowego. Wśród mitologicznych kobiet na uwagę zasługuje Helena, najpiękniejsza i najbardziej pożądana z kobiet, z jej powodu wybuchła wojna trojańska.
”Sonety do Laury” - Petrarka opisuje swą nieszczęśliwą miłość do Laury. Poeta stał się piewcą damy swego serca, którą nazywa ”słodką i gorzką przyjaciółką”. Laura to symbol poetyckiego natchnienia, Petrarka zobaczył ją w kościele w Awinionie, kiedy była dziewiętnastoletnią kobietą i przez wiele lat poświęcał jej pełne miłości sonety, idealizował postać wybranki, drobiazgowo analizował przeżycia zakochanego mężczyzny oraz rozważał samą istotę miłości.
„Boska Komedia” - Dante Alighieri uczynił nieśmiertelną swą ukochaną (którą tak naprawdę widział kilka razy w życiu, nie rozmawiając z nią nigdy) - Beatrycze. W „Boskiej Komedii” prowadzi go ona przez Raj, stając się symbolem boskiego objawienia przez wiarę, drogowskazem wskazującym drogę chwały, darem łaski i wyrazem boskiej miłości.
„Żona modna” - Ignacy Krasicki bohaterką satyry czyni młodą kobietę, która bezkrytycznie i w każdej dziedzinie życia kieruje się panującą modą. Żyje w okresie, gdy w Polsce przeminęła epoka saska z wzorami sarmackimi, a modne tendencje czerpane były wyłącznie z zagranicy - głównie z Francji. Uwielbienie wszystkiego, co francuskie w przypadku bohaterki satyry Krasickiego nie ma granic. Naśladownictwa i inspiracje są jednak wyłącznie powierzchowne, nie sięgają istoty uwielbianej kultury. Zachowania oraz pozy żony modnej zostały starannie wystylizowane i wyolbrzymione, z reguły jako odniesienie do bohaterów francuskich powieści sentymentalnych. Modnisia pragnie żyć w sztucznym świecie zbudowanym na wzór literackiego. Zarządza całkowitą przebudowę dawnego polskiego dworu szlacheckiego, w ogrodzie każe stawiać świątynie Diany, na wzgórzach belwederki. Odrzuca całkowicie polską tradycję kulturalną, traktując ją wręcz pogardliwie. Przy okazji zmian trwoni majątek małżeństwa. Żona modna jest postacią o groteskowo przerysowanym charakterze, zachowaniach. Jednak trudno opłakiwać małżonka, który ożenił się głównie z chęci posiadania jej wiosek dziedzicznych, graniczących z jego posiadłościami.
„Faust” - Johan Wolfgang Goethe w swym dziele ukazuje postać nieszczęśliwie uwiedzionej młodej i naiwnej dziewczyny - Małgorzaty. Zakochana w Fauście topi ich dziecko. Uwięziona, odmawia ucieczki z Faustem, pragnąc zbawić się przez cierpienie.
„Pan Tadeusz” – Adam Mickiewicz wybranką Tadeusza czyni młodziutką Zosię, wychowankę doświadczonej Telimeny. W epopei przedstawiona została jako podlotek, niedojrzała jeszcze kobieta. Jednak w końcowych scenach, kiedy wychodzi za Tadeusza, wspólnie decyduj ą się na uwłaszczenie chłopów.
„Nad Niemnem” - Eliza Orzeszkowa ukazuje Justynę Orzelską jako idealistkę pracy, odrzucającą wygodne życie na salonach i małżeństwo z arystokratą, decydując się związać ze zubożałym szlachcicem Janem Bohatyrowiczem. Marta cierpi z powodu niespełnionej miłości i błędnej decyzji podjętej w wyniku strachu przed popełnieniem mezaliansu. Wiecznie omdlała i chora Emilia Korczyńska to ofiara romantycznych teorii, żyjąca w świecie sentymentalnych powieści. Jedyną radość przynosi jej zagłębianie się w lekturze ckliwych opowiastek. Praca i zajęcia męża, starającego się utrzymać Korczyn jest jej zupełnie obca.
„Trylogia” - Henryk Sienkiewicz w każdej z powieści wykreował wizerunek szlachcianki – ukochanej rycerza. W „Ogniem i mieczem” Jan Skrzetuski zabiega o pannę Helenę Kurcewiczównę, w „Potopie” ukochaną Andrzeja Kmicica jest Oleńka Billewiczówna, zaś w „Panu Wołodyjowskim” - Michał Wołodyjowski kocha się w „Hajduczku” – Barbarze Jeziorkowskiej. Każda z przedstawionych kobiet, ukochana polskiego oficera, dostaje się w ręce wroga lub rywala, lecz skutecznie mu się opiera by ostatecznie połączyć się z wybrankiem. Każda przedstawia inny typ kobiety Oleńka jest stanowcza, spokojna, zaś Basia to żywiołowa blondynka.
”Moralność pani Dulskiej” - Gabriela Zapolska w tragifarsie kołtuńskiej ukazuje postać właścicielki kamienicy - Dulskiej. Dulska tylko na pokaz strzeże przyzwoitości swej rodziny, w rzeczywistości dopuszcza do romansu swego syna Zbyszka ze służącą. Jej mąż to całkowicie podporządkowany pantoflarz, syn, mimo chwilowego buntu, ulega matce wybierając wygodne życie, zaś córki – Mela i Hesia są jeszcze za młode by przeciwstawić się despotycznej matce. Jej naczelną zasadą jest to, by swoje brudy prać we własnym domu i tuszować za wszelką cenę wszystkie „szkandale” oraz, że pieniądz nie cuchnie.
Kobiety heroiczne
„Odyseja”– Homer stworzył archetyp wiernej, idealnej żony - Penelopy. Czekała ona dwadzieścia lat na powrót męża – Odyseusza – z wojny trojańskiej, skutecznie opierając się licznym zalotnikom z lokalnej szlachty, którzy nie wierzyli w powrót Odysa.
„Antygona” – Sofokles przedstawia obraz niezłomnej kobiety, córki Edypa, króla Teb, która nie boi się przeciwstawić władzy królewskiej w imię praw moralnych i boskich. Świadoma, że jej zachowanie może ją zgubić grzebie zmarłego brata Polinika. Za karę zostaje zamurowana i odbiera sobie życie. Antygona jest odważna, pewna siebie, wierna wyznawanym przez siebie zasadom. Poświęca się dla idei, w którą wierzy, nie wahając się ani przez chwilę. jej przeciwieństwem jest siostra – Ismena - posłuszna królowi, lękająca się złamać jego postanowienie.
„Grażyna” - Adam Mickiewicz czyni tytułową bohaterką żonę księcia Litawora, córką dziedzica Lidy. To kobieta jeszcze młoda, ale już dojrzała. Piękna (grażas po litewsku znaczy piękny), silna, sprawna fizycznie chętnie oddawała się męskim rozrywkom: polowaniu, jeździe konnej, fechtunkowi. Miała duży wpływ na Litawora, służyła mu radą i pomocą, chętnie też towarzyszyła księciu podczas łowów. Grażyna jest główną nosicielką naczelnej idei utworu - patriotyzmu. Najważniejszą cechą jej charakteru jest gorąca miłość do ojczyzny, odwaga oraz siła charakteru. Jej bohaterska postawa zapobiegła sporom, wewnętrznym podziałom Litwy, które uniemożliwiłyby zwycięstwo nad Krzyżakami. Odwagi wymagało nie tylko zbrojne wyruszenie przeciwko rycerzom Zakonu, ale również przeciwstawienie się woli męża, przyjęcie należącej do niego roli wodza. Księżna do końca zachowała niezłomną postawę, zginęła w walce. W imię patriotyzmu oddała życie. Jej czyn doprowadził również do moralnego odrodzenia męża.
„Śmierć pułkownika” – Adam Mickiewicz, przedstawiając ostatnie chwile Emilii Plater, odwołuje się do średniowiecznych wzorców rycerza i postaci Joanny D`Arc. Żołnierz – kobieta przed śmiercią żegna swoich podkomendnych i ukochanego konia. Jej postawa to symbol patriotyzmu i poświecenia życia za ojczyznę.
”Zbrodnia i kara” Fiodor M. Dostojewski ukazuje, jak wielką rolę może odegrać kobieta w życiu zbrodniarza. Raskolnikow przyznaje się Soni do popełnionej zbrodni, pragnąc odpokutować za winy i zacząć nowe życie. Sonia Marmieładówna - petersburska prostytutka, córka nałogowego alkoholika - jest mu niezwykle oddana i cierpliwa, dlatego Rodion nie pozostaje obojętny na jej uczucie. Dzięki jej ewangelicznej prostocie doznaje metamorfozy i zaczyna rozumieć popełnioną zbrodnię.
„Siłaczka” – Stefan Żeromski opisuje postać tytułowej siłaczki, idealistki - Stasi Bozowskiej. Pochłonięta pracą, pragnęła walczyć z analfabetyzmem. Została nauczycielką i uczyła podstawowej wiedzy ubogich. Robiła to z przyjemnością i jednoczesnym obowiązkiem, czuła z tego powodu satysfakcję. Zainteresowała ludzi literaturą. Jej sukces to napisanie książki i pozyskanie szacunku otoczenia. Charakteryzował ją: hart ducha, odwaga w pokonywaniu przeciwności, bezkompromisowość w dążeniu do celu oraz upór w działaniu. Poświęciła swoje prywatne życie dla wdzięczności i sympatii. Przedstawiona przez autora Stasia nie ma wad, jest niemal idealna i może stanowić wzór do naśladowania.
Kobiety niespełnione
„Hamlet” – William Szekspir jedną ze swoich bohaterek czyni Ofelię – córkę Poloniusza, obiekt młodzieńczych wyznań miłosnych Hamleta, które wyraźnie były po jej myśli. Ojciec Ofelii zakazuje jej jednak kontaktów z Hamletem, bojąc się o jej dobre imię. Odtrącona przez Hamleta – nie jest do końca pewna, z jakiego powodu – być może jako część planowego szaleństwa, może z powodu nienawiści do płci pięknej, wywołanej postępowaniem matki, a może także dlatego, iż uznał, że jest ona manipulowana przez ojca. Po śmierci Poloniusza popada w obłęd i tonie. Z powodu wątpliwości czy nie było to samobójstwo, nie może być pochowana z pełnym obrządkiem. Czysta, łagodna i kruchej konstrukcji psychicznej Ofelia może być rozpatrywana jako antytezę Królowej Gertrudy, lubiącej przepych, huczne zabawy i seks, która niezbyt długo rozpaczała po śmierci męża.
„Pani Bovary” – Gustave Flaubert tytułowa bohaterką swej powieści czyni wychowaną w klasztorze Emmę – egzaltowana i nieprzystająca do życia żonę nudziarza, wiejskiego lekarza – Karola Bovary. Negatywny wpływ wywarła na niej lektura sentymentalnych książek. Marzyła o luksusie i bajronicznych kochankach. Ostatecznie wplątując się w kolejne romanse i zaciągając długi popełnia samobójstwo trując się arszenikiem.
„Dama Kameliowa” – Aleksander Dumas (syn) opowiada historię Małgorzaty Gautier – paryskiej kurtyzany, szczerze zakochanej w młodzieńcu z dobrej rodziny. Młodzi są szczęśliwi, jednak kobieta na prośbę ojca ukochanego wyrzeka się go, udając ,iż go nie kocha, aby nie niszczyć mu kariery. Umiera na suchoty.
”Noce i dnie” - Maria Dąbrowska opisuje życie rodzinne Niechciców w Serbinowie na przestrzeni wielu lat, podczas których rodzą się i wychowują kolejne ich dzieci. Akcja skupia się przede wszystkim na rozterkach Barbary Niechcic, która całe życie wspomina niespełnioną, romantyczną miłość do hrabiego Tolibowskiego. Jej życiowym partnerem, na dobre i złe, zostaje jednak Bogumił Niechcic, choć to, ze całe życie go kochała Barbara uświadamia sobie dopiero po śmierci męża.
„Anna Karenina” - Lew Tołstoj ukazuje destrukcyjną miłość pięknej Anny do hrabiego Aleksego Wrońskiego. Niewierna żona starego Aleksieja Karenia, zakochana opuszcza męża by połączyć się z ukochanym. Ich miłość nie jest jednak spełniona. Na drodze do szczęścia stają matczyne uczucia Kareniny do syna, wyrzuty sumienia spowodowane zdradą i chorobliwa zazdrość o kochanka. Tragiczną miłość kończy samobójstwo Anny, która rzuca się pod pociąg.
„Emancypantki” – Bolesław Prus krytykując stosunki społeczne panujące w ówczesnej Warszawie opowiada historię wychowanki pensji pani Latter – Madzi Brzeskiej. Autor nazywa ją geniuszem uczucia. Madzię cechuje altruizm i gotowość do poświęceń. Gubi się jednak w otaczającej rzeczywistości. Odrzuca propozycję małżeństwa z arystokrata – Stefanem Solskim i ucieka przed problemami do klasztoru.
”Cudzoziemka” - Maria Kuncewiczowa opisuje losy Róży Żabczyńskiej, która jak sama mówi, zawsze i wszędzie, gdziekolwiek rzucił ją los czuła się cudzoziemką. Do jej wyobcowania przyczyniły się głównie odejście ukochanego oraz niespełniona kariera muzyczna. Jej wieczne niezadowolenie rodzi niedosyt erotyczny i niewyżycie artystyczne. Jej życie wypełnione jest szarpaniną i terroryzowaniem innych. Za swoją niespełnioną miłość mści się na wszystkich znajomych i bliskich, wywołując skandale i zaskakując otoczenie kaprysami i szaleństwami. Często ucieka od bolesnej rzeczywistości w marzenia.
Femme fatale
Nowy Testament - król Herod zaproponował licznie zgromadzonym gościom występ swej młodej pasierbicy Salome - wybitnej tancerki. Jej taniec tak zachwycił publiczność, że wyprosiła u króla nagrodę dla dziewczyny. Ta za namową okrutnej matki Herodiady zażądała głowy Jana Chrzciciela. Postać tańczącej Salome chętnie przedstawiali twórcy przełomu XIX i XX wieku, wówczas stała się symbolem femme fatale.
„Makbet” - William Szekspir przedstawia Lady Makbet jako kobietę bezwzględną, stanowczą i silną psychicznie. Z żelazną konsekwencją dąży do realizacji raz założonego celu, liczy się dla niej tylko skuteczność, odrzuca wszelkie skrupuły, moralne dylematy, rozterki. Kieruje postępowaniem męża, gdy jednak traci wpływ na Makbeta przeżywa silne załamanie i popełniła samobójstwo. Na początku rządów Makbeta jego żona jest osobą zdumiewająco silną psychicznie, wkrótce popada w obłęd, ma lunatyczne sny. To zbrodnia niszczy jej mocną konstrukcję psychiczną. Lady Makbet odwołuje się do sił piekielnych i zostaje przez nie opętana. Przepowiednia czarownic idealnie trafiała w ambicje, aspiracje Lady Makbet - stąd tak chętnie i szybko w nią uwierzyła. Wiedziała przy tym, że jej udział w zbrodni jest gwarancją powodzenia intrygi. Rozumiała, iż losowi należy pomóc. Działała zgodnie z planem, bez roztrząsania moralnych wątpliwości. Z wyrachowaniem, stale czuwała nad biegiem zdarzeń. Była żądna władzy, a odsunięcie przez męża słusznie pojmowała jako utratę wpływów i znaczenia. Lady Makbet ze złej, zimnej kobiety staje się nieszczęśliwą, chorą psychicznie, odtrąconą, niepotrzebną żoną. W Lady Makbet można widzieć nie tylko kobietę opętaną przez zło, ale i trzeźwą, inteligentną realistkę instrumentalnie traktującą męża.
”Cierpienia młodego Wertera” - J.W. Goethe opisuje losy młodego, nadwrażliwego bohatera, nieszczęśliwie zakochanego w Lotcie – romantycznej muzie, narzeczonej swojego przyjaciela, Alberta. Lotta to symbol nieosiągalnej, przeznaczonej innemu kochanki, która swego adoratora prowadzi do zguby. Choć myśli podobnie jak Werter, poddaje się woli rodziny i wychodzi za mąż za kogoś innego. Nieszczęśliwie zakochany, zrozpaczony Werter, znajdując się w sytuacji bez wyjścia, żegna się z Lottą i odbiera sobie życie strzałem z pistoletu.
„Lilie” – Adam Mickiewicz wykorzystuje znaną pieśń ludową o zabiciu męża przez niewierną żonę. „Pani zabija Pana” wracającego z wyprawy wojennej. Grzebie go, a na grobie sadzi lilię. W „Liliach” motywem zbrodni jest obawa Pani przed karą za cudzołóstwo - w czasie nieobecności męża żona nie była mu wierna. Jednak zbrodnia nie uchodzi morderczyni na sucho, zostaje dotkliwie ukarana, a wraz z wiarołomną żoną pod ziemię zapadną się również i zdradzieccy bracia zabitego Pana. Mickiewicz w swej balladzie stworzył świetne studium psychologiczne - znakomity wizerunek kobiety dręczonej wyrzutami sumienia i strachem przed zdemaskowaniem.
„Balladyna” - Juliusz Słowacki ukazuje wiejską dziewczynę, córkę biednej wdowy, siostrę Aliny, kochankę Grabca. Kiedy za sprawą Goplany, w domu sióstr pojawił się hrabia Kirkor, Balladyna zabija siostrę i podstępem zyskuje miłość możnego pana. Tak zaczęła się wielka kariera Balladyny, oraz droga zbrodniczych występków, nieprawości, życia jakby nie było Boga. Poślubiwszy hrabiego, bohaterka wyrzeka się matki, odtrąca dawnych znajomych, spiskuje przeciw mężowi. Pod przepaską ukrywa krwawe znamię na czole - piętno popełnionej zbrodni. Żądny władzy Kostryn, dowódca zamkowej straży, staje się jej wspólnikiem. Mordując Grabca, wchodzi w posiada nie świętej korony Popielców, pokonuje oddziały Kirora. Balladyna, nie chcąc dzielić władzy podaje truciznę sprzymierzeńcowi i obejmuje tron. Przysięga rządzić sprawiedliwie, a panowanie rozpoczyna - zgodnie ze zwyczajem - od osądzenia zbrodni. Wydawszy trzy razy wyrok na siebie ginie od uderzenia pioruna. Balladyna to osoba bezwzględna, władcza, przebiegła, uparta, zdolna do każdej podłości. Mimo to, odczuwa wyrzuty sumienia, obawia się ujawnienia zbrodni. Tę mroczną postać trzeba uznać za nie tylko bezgranicznie złą zbrodniarkę rodem z baśni, lecz również za bohaterkę tragiczną, demoniczną.
„Lalka” – Bolesław Prus nakreślił portret Izabeli Łęckiej – obiektu zauroczenia Wokulskiego. Jest ona rozkapryszoną arystokratką, lekceważy uczucie kupca, skazując go na cierpienia spowodowane niespełnioną miłością. Jedna z wersji interpretującej tytuł powieści odnosi się do postaci Łęckiej, która, podobnie jak lalka, jest w środku pusta.
„Chłopi” - Władysław Stanisław Reymont ukazuje postać Jagny Pacześ (Borynowej). W zasadzie całe jej postępowanie to następstwo ogromnej podświadomej energii życia, której Jagna biernie się poddawała. Spośród wielu zalotników wybrała żonatego Antka, ale, pozostając bezwolna, zdominowana przez matkę i żądna bogactwa, zgodziła się bez oporu na ślub ze starym, ale mogącym imponować kobietom Boryną. Zdradzając męża przekroczyła granice moralne wyznaczone przez wiejską społeczność, za co została okrutnie ukarana, poddana samosądowi. Poniżona, doświadczywszy ostracyzmu, szukała schronienia u brata Szymka. Jagna nie była kobietą złą, wstydziła się niektórych swych postępków, obawiała wiejskiej opinii, chociaż nie podzielała moralnych zasad uznawanych przez społeczność, w której przyszło jej żyć. Nie umiała oprzeć się pokusom, nie czuła więzi z gromadą i nie zabiegała o jej akceptację. Pozostawała inna, odmienna od wiejskich kobiet. Była niczym fatum przynoszące nieszczęście sobie i wiążącym się z nią mężczyznom. Ta postać może być uznana za młodopolską femme fatalne - kobietę fatalną, niszczącą życie mężczyzn, odbierającą serce, burzącą spokój duszy, łamiącą kariery. Jagna jest postacią samotną, tragiczną, odrzuconą przez wiejską społeczność w rzeczywistości nie za swe winy, ale ukaraną za wszystkie nieszczęścia spadające na Lipce.
„Nana” – Emil Zola tytułową bohaterką czyni córkę praczki, grającej w marnej operetce, jednak odznaczającej się nieprzeciętnym seksapilem. Niekochana i niekochająca nikogo, wykonuje swój zawód kurtyzany, niszcząc każdego mężczyznę, który pragnie się z nią związać. Jest „królową wśród ladacznic”, femme fatale, doprowadzającą zakochanych w niej mężczyzn do bankructwa, a nawet samobójstwa. Symbolizuje zepsucie i zgniliznę Drugiego Cesarstwa, piękny kwiat wyrastający w gnoju, czarownicę niszczącą dusze i reputacje mocą swej płci. Umiera opuszczona i samotna na ospę.
„Mistrz i Małgorzata” – Michaił Bułhakow opisuje piękna, dobrze sytuowaną, choć znudzoną swoim życiem Małgorzatę. Romans z Mistrzem rozpoczyna nowy etap w jej życiu. Staje się czarownicą latającą na miotle, a następnie zostaje królową balu u szatana. Łączy dwa światy: magiczny i rzeczywisty. Jest jednocześnie niewierna żoną i najwierniejsza kochanką. Symbolizuje miłość zwyciężająca zło, zniszczenie i niemoc.
„Lolita” - Vladimir Nabokov w swej powieści opisuje romans dwunastoletniej „nimfeczki” z profesorem Hubertem.
Motyw kobiety w sztuce
„Mona Liza” – Leonardo da Vinci stworzył najpopularniejszy portret kobiecy wszechczasów.
„Dama z łasiczką” – Leonardo da Vinci
„Wielkie kąpiące się” - A. Renoir
„Wenus z Turbino” – Tycjan
„Olimpia” – E. Manet
„Czesząca się kobieta” – E. Degas
„Panny z Awinionu” - Pablo Picasso
„Trzy gracje” – Peter Paul Rubens - prezentuje ówczesne ideały kobiecej urody.
„Bitwa Amazononek” - Peter Paul Rubens
„Maja naga” – Francisco Goya
„Upadła kobieta” – Wojciech Weiss
„Betsabee w kąpieli” - Memling
„Betsabee w kąpieli” - Toulouse Lautrec
„Czesząca się” – Aksentowicz
seria portretów Merilyn Monroe – Andy Warhol
Autor: