Motyw fatum (przeznaczenia) w mitach
W greckich wierzeniach opisanych przez Jana Parandowskiego przeznaczenie stanowi najwyższą siłę, której podlegają zarówno śmiertelnicy, jak i bogowie. Motyw ten ukazuje tragizm ludzkich działań, gdzie każda próba oszukania wyroków losu nieuchronnie zbliża bohatera do zapisanego mu końca. Najpełniejszy obraz działania tej bezwzględnej siły odnajdujemy w dziejach rodu Labdakidów, naznaczonych wielopokoleniowym przekleństwem.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
FatumZ łaciny: to, co zostało powiedziane. Uosobienie nieodwołalnego losu, przed którym nie ma ucieczki. to nie kapryśna siła, lecz żelazny porządek wpleciony w strukturę świata. Jest nieuchronne, całkowicie obojętne na ludzkie pragnienia i niedostępne nawet dla olimpijskich bóstw. Jan Parandowski wyraźnie pokazuje, że przeznaczenie istnieje od zawsze. MojryTrzy boginie przeznaczenia przędzące, odmierzające i przecinające nić ludzkiego życia. snuły nić życia każdego śmiertelnika, a sam Zeus nie śmiał ingerować w ich pracę. To nie kara za grzechy ani nagroda za cnotę. To po prostu wyrok wbudowany w rzeczywistość.
Kiedy Syzyf uwięził Tanatosa, próbując oszukać śmierć, ostatecznie trafił do TartaruNajmroczniejsza, najniższa część podziemi, miejsce kaźni największych zbrodniarzy.. Przez wieczność wtacza głaz pod górę. Żaden bunt przeciwko kosmicznej równowadze nie ma szans powodzenia. Podobnie lot Ikara zakończył się upadkiem, gdy młodzieńcza hybrisZuchwałość i pycha bohatera, prowadząca do przekroczenia miary wyznaczonej przez bogów. splotła się z nieuchronnością w jedną dramatyczną całość.
Jak motyw się przejawia?
Wyrocznia delficka i porzucenie niemowlęcia
Król Teb, Lajos, słyszy przerażającą przepowiednię. Jego nienarodzony jeszcze syn ma go zabić, a następnie poślubić własną matkę. Władca postanawia przechytrzyć los. Rozkazuje przebić stopy noworodka i porzucić go na górze Kitajron. Pasterz lituje się jednak nad dzieckiem i przekazuje je na dwór w Koryncie. Chłopiec dorasta tam w całkowitej nieświadomości swojego prawdziwego pochodzenia.
W starożytnej Grecji wierzono, że wyrocznia w Delfach przemawiała głosem samego Apollina. Pytia, kapłanka siedząca na trójnogu, wypowiadała wieloznaczne, często zagadkowe słowa. Zawsze okazywały się one prawdziwe, choć ludzie zazwyczaj interpretowali je błędnie.
Rozstajne drogi i triumf w Tebach
Dorosły Edyp dociera do wyroczniMiejsce, w którym bogowie za pośrednictwem kapłanów przekazywali ludziom swoje decyzje i przepowiednie.. Słysząc o ojcobójstwie i kazirodztwie, w panice opuszcza przybranych rodziców. Na wąskim skrzyżowaniu dróg wdaje się w bójkę z nieznajomym podróżnym i pozbawia go życia. Ofiarą jest Lajos. Niedługo potem młodzieniec pokonuje potwornego Sfinksa, uwalnia Teby i w nagrodę otrzymuje rękę owdowiałej królowej Jokasty. Przepowiednia wypełnia się cicho, bez błyskawic i gromów z jasnego nieba.
Dziedzictwo rodu Labdakidów
Prawda wychodzi na jaw dopiero po latach, podczas zarazy nękającej miasto. Królowa odbiera sobie życie, a zdesperowany władca wykłuwa sobie oczy. Ciężar przeznaczenia przechodzi na kolejne pokolenie. Synowie zrodzeni z kazirodczego związku, Eteokles i Polinejkes, giną w bratobójczej walce. Antygona płaci najwyższą cenę za próbę pochówku brata wbrew zakazowi stryja. Pęknięcie biegnie przez całą genealogię rodu.
Funkcja motywu
Przeznaczenie pełni w mitach funkcję ostatecznego, kosmicznego porządku moralnego. Wyznacza nieprzekraczalne granice ludzkiego poznania i działania. Starożytni Grecy nie traktowali tego mechanizmu wyłącznie w kategoriach pesymizmu. Świadomość nieuchronnego końca nie zwalniała człowieka z aktywności. Postaci mityczne musiały żyć, podejmować trudne decyzje i ponosić ich konsekwencje.
Tragizm polega na zderzeniu wolnej woli z wyższym planem. Motyw ten brutalnie demaskuje granice ludzkiej pychy. Każdy krok wykonany w celu ominięcia wyroków losu działa jak katalizator – przyspiesza to, przed czym jednostka próbuje uciec.
W świecie mitów wiedza o przeznaczeniu nie daje władzy nad nim, lecz jedynie świadomość własnej bezradności wobec sił starszych od bogów.
To porządek sprawiedliwy i okrutny zarazem. Nikt nie posiada mocy, by zmienić scenariusz napisany przed początkiem czasu.