Czesław Miłosz o Panu Tadeuszu
Artykuł przedstawia interpretację epopei narodowej dokonaną przez Czesława Miłosza, który dostrzegał w dziele Adama Mickiewicza unikalną, pogodną aprobatę istnienia. Noblista zestawia optymistyczną wizję świata ukazaną w poemacie z pesymizmem literatury współczesnej, skupionej na cierpieniu i rozpadzie wartości. Tekst wyjaśnia również filozoficzne i kulturowe źródła tej harmonii, sięgające epoki oświecenia oraz mistycyzmu przełomu wieków.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Pogodna wizja świata w Soplicowie
Czesław Miłosz wielokrotnie wracał do twórczości Adama Mickiewicza. W swoich esejach, między innymi w słynnym zbiorze Ziemia Ulro (1977) oraz w przedmowie do francuskiego wydania epopei (1992), zwracał uwagę na nietypowy nastrój utworu. Noblistę intrygowała przede wszystkim pogodna aprobata istnienia. W świecie wykreowanym przez wieszcza każda rzecz wydaje się dobra z samego faktu, że istnieje.
I to właśnie najbardziej ciekawi mnie w „Panu Tadeuszu”: pogodna aprobata istnienia, jakby wszystkie rzeczy, dlatego tylko, że zostały obdarzone bytem, były dobre.
Kontrast z literaturą współczesną
Miłosz zauważa, że współczesny czytelnik odwykł od tak harmonijnej wizji rzeczywistości. Literatura ostatnich stu pięćdziesięciu lat poszła w zupełnie innym kierunku. Pisarze skupili się na eksplorowaniu zła, bólu i rozpadu. Wynika to z gwałtownych przemian społecznych oraz utraty wiary w wyższy, ład metafizycznyPrzekonanie o istnieniu wyższego, duchowego porządku nadającego sens ludzkiemu życiu i całemu wszechświatowi..
Na tym tle optymizm bijący z kart soplicowskiej historii staje się czymś zaskakującym. Miłosz nazywa tę pogodę ducha darem utraconym. Taka postawa wobec świata współcześnie wręcz zastanawia i niepokoi, ponieważ wydaje się niemożliwa do odtworzenia w nowoczesnych realiach.
Źródła mickiewiczowskiej harmonii
Skąd wziął się ten specyficzny, pełen szacunku stosunek do świata traktowanego jak bezpieczny ogród? Miłosz wskazuje na dwa pozornie sprzeczne źródła kształtujące umysłowość młodego Mickiewicza. Z jednej strony to optymizm i racjonalizm wyniesiony z epoki oświeceniaEpoka kulturalna kładąca nacisk na rozum, naukę, wiarę w postęp oraz naturalną dobroć człowieka.. Z drugiej – głęboka religijność i wpływy mistycyzmu.
Claude de Saint-Martin (1743–1803), o którym wspomina Miłosz, był francuskim filozofem i mistykiem. Głosił potrzebę duchowego odrodzenia człowieka i powrotu do pierwotnej harmonii z Bogiem oraz naturą. Jego pisma wywarły ogromny wpływ na polski romantyzm, kształtując poglądy wielu twórców tamtej epoki.
Loże mistyczne i „Czarodziejski flet”
Eseista przypomina o fascynacjach z czasów studenckich wileńskiego poety. Mickiewicz miał okazję oglądać operę Wolfganga Amadeusa Mozarta Czarodziejski flet. Dzieło to opowiada o triumfie światła, rozumu i miłości nad ciemnością.
Kiedy Mickiewicz był studentem, miał możność być w teatrze na operze Mozarta „Czarodziejski flet” – i myślę, że wbrew pozorom, „Pan Tadeusz” mieściłby się najlepiej w epoce „lóż mistycznych”.
Dla Miłosza Pan Tadeusz idealnie wpisuje się w klimat lóż mistycznychTajne stowarzyszenia (np. masońskie lub martynistyczne) popularne na przełomie XVIII i XIX wieku, dążące do moralnego doskonalenia ludzkości.. To przestrzeń, w której natura, człowiek i duchowość tworzą nierozerwalną, sensowną całość, wolną od niszczącego pesymizmu późniejszych epok.