Co to jest paradoks? Definicja, funkcja i przykłady z literatury
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
„Im mądrzej, tym głupiej.” „Trzeba mieć wiele cierpliwości, by się jej nauczyć.” Na pierwszy rzut oka to zdania bez sensu, ale po chwili namysłu okazuje się, że mówią coś prawdziwego. To paradoks.
Czym jest paradoks?
Paradoks (od greckiego paradoksos: nieoczekiwany, zadziwiający) to twierdzenie, które brzmi sprzecznie albo zaskakująco, a po namyśle odsłania prawdę. Poprowadzone krok po kroku logicznym tokiem, prowadzi do wniosku, który zdaje się sprzeczny z oczekiwaniami.
Przykład Stanisława Jerzego Leca:
Trzeba mieć wiele cierpliwości, by się jej nauczyć.
Żeby nauczyć się cierpliwości, trzeba… już ją mieć. Sprzeczność jest tylko pozorna, bo paradoks w literaturze ujawnia nieoczekiwaną prawdę (filozoficzną, moralną).
Paradoksy występują też w matematyce, fizyce i filozofii. Znane jest pytanie o kłamcę:
Czy jeżeli kłamca twierdzi, że mówi prawdę, to kłamie czy mówi prawdę?
Paradoks był często używany w baroku (epoce, która lubiła zaskakujące zestawienia), ale jest też popularny dzisiaj, zwłaszcza w aforyzmach.
Shorty na maturę
Paradoks czy oksymoron?
Oba środki opierają się na sprzeczności, ale paradoks to całe zdanie, a oksymoron tylko dwa słowa w jednym wyrażeniu. Paradoks po namyśle okazuje się prawdziwy, a oksymoron tylko zaskakuje.
Paradoks w literaturze
W literaturze paradoks skłania do refleksji i samodzielnej interpretacji. Dzięki temu tekst dłużej zostaje w pamięci, a zaangażowany czytelnik zostaje z autorem na dłużej. Przykłady:
William Szekspir, Hamlet:
Chcąc być łagodnym, okrutnym być muszę.
Hamlet mówi te słowa, kiedy ostro karci matkę, Gertrudę. Okrucieństwo ma tu służyć dobru: sprzeczność jest pozorna, bo „łagodność” wymaga surowości.
Johann Wolfgang Goethe, Faust:
W żądzy wiedzy poznałem wszechnauk dziedzinę,
zgłębiłem filozofię, prawo, medycynę,
niestety teologię też! – cóż? – pozostałem
mizernym głupcem! – tyle wiem, ile wiedziałem.
Faust poznał wszystkie nauki, a mimo to czuje, że nic nie wie. Paradoks pokazuje, że wiedza książkowa nie daje mądrości.
Witold Gombrowicz, Dziennik 1961–1966:
Im mądrzej, tym głupiej.
Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet V:
Ciężko, kto nie miłuje, ciężko, kto miłuje,
Najciężej, kto miłując łaski nie zyskuje.
Jak pisać o paradoksie w analizie tekstu?
- Nazwij środek i przytocz zdanie: „Faust mówi, że jest »mizernym głupcem«, choć poznał wszystkie nauki.”
- Wskaż pozorną sprzeczność i ukrytą prawdę, która ją rozwiązuje.
- Opisz efekt: refleksja, zaskoczenie, zwrócenie uwagi na problem.