Co to jest synekdocha (ogarnienie)? Definicja i przykłady
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
„Mieszkamy pod jednym dachem”, „witaj w moich skromnych progach”, „policja mnie zatrzymała”. W każdym z tych zdań mówisz o całości, ale wymieniasz tylko jej część, albo odwrotnie. To synekdocha.
Czym jest synekdocha?
Synekdocha (ogarnienie) to figura, w której część oznacza całość albo całość oznacza część. W szkolnych podręcznikach uznaje się ją za odmianę metonimii, bo też opiera się na bliskim związku, a nie na podobieństwie jak metafora.
Synekdocha często występuje w języku potocznym i prawie jej nie zauważamy.
Shorty na maturę
Rodzaje synekdochy
- część zamiast całości: witaj w moich skromnych progach, mieszkamy pod jednym dachem (chodzi o cały dom);
- całość zamiast części: policja mnie zatrzymała (zatrzymał mnie jeden policjant, a nie cała policja);
- liczba pojedyncza zamiast mnogiej: włos mi się zjeżył (zjeżyły się włosy);
- liczba określona zamiast nieokreślonej: miliony łez (czyli bardzo dużo łez);
- rodzaj zamiast gatunku (określenie ogólne zamiast szczegółowego): stworzenie zamiast mężczyzna (przykład z Lalki poniżej);
- gatunek zamiast rodzaju (określenie szczegółowe zamiast ogólnego): żaden mąż nie jest w stanie go pokonać (chodzi o każdego człowieka);
- materiał zamiast przedmiotu: dobrze mi w jedwabiu (czyli w jedwabnej sukience).
Synekdocha czy metonimia?
Najprościej: w synekdosze wyraz jest częścią tego, o czym mówimy, albo jego całością („dach” to część domu). W metonimii wyraz jest tylko związany z tym, o czym mówimy („Mickiewicz” i jego utwory to dwie różne rzeczy).
Synekdocha w literaturze
W powieści Bolesława Prusa Lalka pojawia się taka uwaga o mężach:
ten mąż, który robi hałasy w domu za nowy kapelusz, a za domem wydaje pieniądze na ekwipaże dla aktorek, to wcale nieciekawe stworzenie
Mąż zostaje nazwany „stworzeniem”, czyli rodzajem zamiast gatunku: określeniem najogólniejszym, jakie można wybrać. Zamiast nazwać go po imieniu albo choćby „człowiekiem”, tekst sprowadza go do zwykłej istoty. Dzięki temu zdanie brzmi pogardliwie.
Jak pisać o synekdosze w analizie tekstu?
- Nazwij środek i podaj fragment: „Mąż zostaje nazwany »stworzeniem«.”
- Wskaż relację: co zostało nazwane, a o kogo lub co chodzi (część i całość, ogólne i szczegółowe).
- Opisz efekt: np. ironia, pogarda, skrót myślowy.