Co to jest archaizm? Rodzaje archaizmów, przykłady
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
„Twego dziela krzciciela, Bożycze…” Czytasz zdanie sprzed siedmiuset lat i część słów brzmi znajomo, ale nie tak, jak dziś. To archaizmy.
Czym są archaizmy?
Archaizmy to słowa, formy i wyrażenia, które wyszły z powszechnego użycia i zostały zastąpione nowymi. Występują przede wszystkim w starszych tekstach literackich albo w tekstach stylizowanych na starsze. Nadają im staroświecki lub formalny charakter, a w dialogach postaci z przeszłości zwiększają autentyczność języka.
Shorty na maturę
Archaizm a archaizacja językowa
Te pojęcia są ze sobą ściśle połączone: archaizacja nie istniałaby bez archaizmów.
Archaizacja języka jest rodzajem stylizacji językowej. Polega na nadawaniu wypowiedziom cech, które stylizują je na język danej epoki.
Archaizm to narzędzie, z którego korzysta archaizacja. Wszystkie słowa, zwroty, związki frazeologiczne i konstrukcje gramatyczne z dawnych czasów są archaizmami.
Rodzaje archaizmów
W języku polskim wyróżnia się siedem rodzajów archaizmów:
- archaizmy fonetyczne,
- archaizmy słowotwórcze,
- archaizmy fleksyjne,
- archaizmy leksykalne,
- archaizmy znaczeniowe,
- archaizmy frazeologiczne,
- archaizmy składniowe.
Archaizmy fonetyczne
Fragment Bogurodzicy, pieśni z XIII lub XIV wieku:
Twego dziela krzciciela, bożycze,
Pogrubione słowa to archaizmy fonetyczne. Bez problemu zrozumiesz ich znaczenie, ale wymowa jest wyraźnie inna niż dziś: mówimy dzieła, a nie dziela, i chrzciciela, a nie krzciciela. Nazwa wynika z tego, że odwołują się do fonetyki, czyli wymowy.
Archaizmy słowotwórcze
Twego dziela krzciciela, Bożycze,
Co znaczy Bożycze? To słowo Bożyc w wołaczu. Bożyc dawniej oznaczał syna Boga. Jest utworzony za pomocą przyrostka -yc, który dawniej tworzył określenie syna (np. podczaszyc to syn podczaszego).
Archaizmy słowotwórcze to wyrazy utworzone przez dodanie przyrostka lub przedrostka, które wyszły z powszechnego użycia. Archaizmem słowotwórczym jest nawet tytuł Bogurodzica: przyrostek -rodzica oznaczał w średniowieczu po prostu matkę. Często używał ich Sienkiewicz w Trylogii:
nowotny – nowy
naniecić – wzniecić
Archaizmy fleksyjne
Wróćmy do słowa Bożycze. Jego forma to klasyczny przykład archaizmu fleksyjnego: słowo odmienia się inaczej niż dziś. Współcześnie wołacz od Bożyc brzmiałby Bożycu (jak Kmicic – Kmicicu). Tu odmiana idzie według dawnego wzorca.
Inne przykłady:
raczy – zamiast po prostu racz
napełń – zamiast napełnij
krzykniono – zamiast krzyknięto
Zapewne bez trudu odczytasz sens tych słów, nawet jeśli ich forma wydaje się przestarzała.
Archaizmy leksykalne
To wyrazy, które kiedyś były w powszechnym użyciu, a dziś zupełnie wyszły z obiegu. Czasem usłyszysz je od starszych osób, np. gdy babcia każe wyjąć z tornistra kajety. Gorzej, gdy archaizmy są całkiem niezrozumiałe.
W Krzyżakach Henryka Sienkiewicza znajdziesz słowa ortok, chrobry, zrękowiny. Ortok dawniej oznaczał kawalera, chrobry to odważny, a zrękowiny to dzisiejsze zaręczyny. W Panu Tadeuszu Mickiewicza spotkasz m.in. gracko, hurma, wicina. Warto mieć wtedy przy sobie słownik.
Archaizmy znaczeniowe
Archaizmy znaczeniowe to wyrazy, które istniały kiedyś i istnieją dziś, ale zmieniły znaczenie. Weźmy błędny: dziś to „niepoprawny” (błędna odpowiedź), a dawniej to samo, co obłędny: szalony, obłąkany, błądzący. Jeśli znasz autobus Błędny Rycerz z sagi o Harrym Potterze, wiesz, że chodzi o to, że jeździ jak szalony, a nie że nie trafia do celu.
Archaizmy frazeologiczne
To całe związki frazeologiczne, które powstały dawniej. Często rozumiemy ich sens, ale nie wiemy, skąd się wzięły ani co znaczą poszczególne słowa:
przyszła kryska na Matyska
bez liku
niech to dunder świśnie
Czym jest kryska? Kim jest Matysek? Czym jest lik, a raczej jego brak? Nawet bez odpowiedzi na te pytania domyślamy się, kiedy używano tych zwrotów.
Archaizmy składniowe
To przestarzałe konstrukcje zdań: zestawienia wyrazów, które dziś nie są stosowane, a dawniej były naturalne. Przykład z Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza:
Chciał był pan Skrzetuski z tatarską chorągwią naprzód skoczyć,
Często stosowany archaizm składniowy to przenoszenie orzeczenia na koniec zdania. Przykład z Pana Tadeusza:
Nachmurzył brwi i znowu głowę na pierś schylił.
Jak pisać o archaizmach w analizie tekstu?
- Wskaż archaizm i podaj jego współczesny odpowiednik.
- Nazwij rodzaj (fonetyczny, leksykalny, znaczeniowy…).
- Opisz funkcję: stylizacja na dawną epokę, uroczystość, wiarygodność wypowiedzi postaci.