Co to jest hiperbola? Definicja z przykładami z literatury
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
„Umieram z nudów”, „cała sala pęka ze śmiechu”, „usycham z tęsknoty”. Nikt tak naprawdę nie umiera ani nie usycha, a jednak wszyscy rozumiemy, o co chodzi. To hiperbola, czyli przesada użyta celowo.
Czym jest hiperbola?
Hiperbola (wyolbrzymienie) to celowe przedstawienie osoby, przedmiotu lub zjawiska jako znacznie większego, silniejszego albo ważniejszego, niż jest naprawdę. Hiperbola przekracza granicę prawdy, a często nawet prawdopodobieństwa.
Przykłady z życia codziennego:
Ta lekcja była tak monotonna, że umierałam z nudów.
Kiedy on rzuci jakiś żart, to cała sala pęka ze śmiechu.
Nie widziałam go już pół roku, więc usycham z tęsknoty.
Od tych hałasów można zwariować!
Świetnym przykładem jest wyrażenie wylać morze łez (bardzo długo i intensywnie płakać). Choćbyśmy bardzo się starali, nie wypłaczemy zbiornika wielkości morza.
Shorty na maturę
Dlaczego stosujemy hiperbole?
Hiperbola podkreśla doniosłość czegoś albo wzmacnia emocje. Występuje w dwóch odmianach:
- powiększenie wzmacnia cechę (np. oszalał ze złości);
- pomniejszenie osłabia wartość czegoś (np. ciszej niż mysz pod miotłą).
Jak konstruować hiperbolę?
Stopień wyższy. Bierzesz rzeczownik, który ma jakąś cechę (noc jest czarna, słońce jasne), i porównujesz do niego coś za pomocą przymiotnika w stopniu wyższym:
Jej charakter jest czarniejszy niż noc.
Jej uśmiech jest jaśniejszy niż słońce.
Jest szybszy niż wiatr.
Nadmierne wyliczenie. Często używasz go nieświadomie:
Mój dziadek ma chyba z dwieście lat.
Czekam na ciebie już z dziesięć godzin.
Może za sto lat załapię kroki tego tańca.
Stopień najwyższy. Przymiotniki w stopniu najwyższym też budują hiperbolę, jeśli pasują do sytuacji:
To mój najgorszy dzień tego roku.
To była najdłuższa godzina mojego życia.
Twój ratlerek to najmniejszy pies świata.
Hiperbola czy metafora?
Hiperbola to osobna figura. Można ją łączyć z metaforą („umieram z nudów”), ale sama polega na przesadzie, a nie na przenośnym znaczeniu słów. Metafora zmienia sens słów, a hiperbola dodatkowo ten sens wzmacnia.
Hiperbola w literaturze
Dobrym przykładem jest wiersz Jana Andrzeja Morsztyna Niestatek. Kochanek najpierw przesadnie wychwala urodę ukochanej, a gdy się z nią pokłóci, tak samo przesadnie ją poniża:
Oczy są ogień, czoło jest zwierciadłem,
Włos złotem, perłą ząb, płeć mlekiem zsiadłem,
Usta koralem, purpurą jagody,
Póki mi, panno, dotrzymujesz zgody.
Jak się zwadzimy – jagody są trądem,
Usta czeluścią, płeć blejwasem bladem,
Ząb szkapią kością, włosy pajęczyną,
Czoło maglownią, a oczy perzyną.
Inne przykłady:
Wisława Szymborska, Miniatura średniowieczna:
Po najzieleńszym wzgórzu,
najkonniejszym orszakiem,
w płaszczach najjedwabniejszych
do zamku o siedmiu wieżach,
z których każda najwyższa.
Adam Mickiewicz, Reduta Ordona:
Nam strzelać nie kazano. – Wstąpiłem na działo
I spojrzałem na pole; dwieście armat grzmiało.
Artyleryji ruskiéj ciągną się szeregi,
Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi;
Szeregi armat wyglądają jak morski brzeg, czyli ciągną się bez końca. Hiperbola pokazuje, jak ogromna jest siła, z którą walczą obrońcy.
Adam Mickiewicz, Dziady część III (Wielka Improwizacja):
Nazywam się Milijon — bo za milijony
Kocham i cierpię katusze.
Bohater nazywa siebie „milionem”, bo bierze na siebie cierpienie całego narodu. Liczba jest oczywistą przesadą, ale właśnie dzięki niej wyraża skalę tego, co czuje.
Autor, który sięga po hiperbolę, powinien zachować ostrożność. W życiu codziennym nie przywiązujemy do niej wagi, ale w tekście literackim nieumiejętna hiperbola może dać efekt histerii albo przesadnego dramatyzowania. Jeśli nie było to zamierzone, narracja traci wiarygodność.
Jak pisać o hiperboli w analizie tekstu?
- Nazwij środek i podaj fragment: „Bohater nazywa siebie »milionem«.”
- Wskaż przesadę: co zostało wyolbrzymione albo pomniejszone.
- Opisz efekt: np. skala uczuć, siła wroga, humor.