Lektury / Prosto o jezyku
Opracowanie

Co to jest antyteza? Funkcja i przykłady antytezy

Autor: Redakcja klp.pl Czas czytania: 2 min
Spis treści
  1. Czym jest antyteza?
  2. Antyteza czy oksymoron?
  3. Przykłady
  4. Jak pisać o antytezie w analizie tekstu?
  5. Zobacz też

„Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu.” „Pełno nas, a jakoby nikogo nie było.” W obu zdaniach zderzają się dwie przeciwstawne myśli. To antyteza.

Czym jest antyteza?

Warto wiedzieć

Antyteza (przeciwstawienie) to celowe zestawienie dwóch elementów przeciwstawnych znaczeniowo w jedną całość. Zderzenie przeciwieństw sprawia, że obie strony stają się wyraźniejsze.

Często towarzyszą jej:

  • paralelizm składniowy: ciągi zdań o takiej samej lub podobnej budowie,
  • powtórzenia: wielokrotne użycie tego samego wyrazu,
  • antonimy: wyrazy o przeciwnym znaczeniu.

Głównym celem antytezy jest nadanie wypowiedzi większej ekspresji. Żeby zadziałała, musi być logiczna i spójna: dwa zestawiane elementy muszą naprawdę do siebie pasować jako przeciwieństwa.

Shorty na maturę

Antyteza czy oksymoron?

Oba środki opierają się na przeciwieństwie, ale różnią się zasięgiem. Oksymoron zamyka sprzeczność w jednym wyrażeniu z dwóch słów („gorący lód”). Antyteza zestawia ze sobą całe części zdania albo osobne zdania.

Oksymoron czy antyteza? Oksymoron to dwa przeciwstawne słowa zrośnięte w jedno wyrażenie (zimne ognie). Antyteza to dwie przeciwstawne myśli ustawione obok siebie (Pełno nas, a jakoby nikogo nie było). Jeśli przeciwieństwo mieści się w jednym wyrażeniu z dwóch słów, to oksymoron; jeśli zderzają się dwie części zdania albo dwa zdania, to antyteza.
Jak odróżnić antytezę od oksymoronu
Okładka ebooka Atlas motywów literackichEbook na maturęAtlas motywów literackich: 114 motywów w jednym PDF520 odmian motywów z przykładami z lektur, malarstwem, filmem i cytatami. Gotowa ściąga do rozprawki i ustnej matury. 49 zł, a razem z Pytaniami jawnymi 79 zł.Zobacz ebook

Przykłady

Przysłowie: Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu. Zderzają się tu pewne, ale małe, i duże, ale niepewne.

Fragment Sonetu V Mikołaja Sępa Szarzyńskiego:

I nie miłować ciężko, i miłować
Nędzna pociecha […]

Poeta pokazuje, że nie ma dobrego wyjścia: i miłość, i jej brak są trudne. Antyteza podkreśla bezradność człowieka.

Fragment Trenu VIII Jana Kochanowskiego:

Pełno nas, a jakoby nikogo nie było:
Jedną maluczką duszą tak wiele ubyło.
Antyteza w Trenie VIII Jana Kochanowskiego. Pełno nas znaczy, że w domu jest wielu ludzi. A jakoby nikogo nie było znaczy, że brakuje jednej osoby. Jedna maluczka dusza to mała Orszulka, córka poety. Tak wiele ubyło znaczy, że jej brak jest ogromny.
Jak czytać antytezę w „Trenie VIII”

Poeta zestawia „pełno nas” i „nikogo nie było”. Dom jest pełny ludzi, ale dla ojca jest pusty, bo zabrakło jednego dziecka. Dzięki antytezie czytelnik czuje, jak wielki jest ten brak.

Jan Andrzej Morsztyn w wierszu Do trupa zestawia dwie postaci: martwą i żywą, zimną i rozpaloną:

Ty jednak milczysz, a mój język kwili,
Ty nic nie czujesz, ja cierpię ból srodze,
Tyś jak lód, a jam w piekielnej śreżodze.

Jak pisać o antytezie w analizie tekstu?

  1. Nazwij środek i podaj fragment: „Kochanowski zestawia »pełno nas« i »nikogo nie było«.”
  2. Wskaż oba człony i to, co je przeciwstawia.
  3. Opisz efekt: np. podkreślenie straty, napięcie, ekspresja.

Zobacz też