Oksymoron - epitet sprzeczny
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Gorący lód, stary młodzieniec, głośna cisza, żywy trup. Słysząc takie określenia, łapiemy się za głowę: „jak to możliwe?”. To oksymoron: połączenie dwóch wyrazów, które nawzajem sobie przeczą.
Czym jest oksymoron?
Oksymoron (inaczej epitet sprzeczny) to figura, w której zestawiamy ze sobą wyrazy o przeciwnym znaczeniu w jednym wyrażeniu: sucha woda, żywy trup, zimne ognie. Mimo sprzeczności całość daje nowy sens albo mocny efekt.
Oksymoron zwykle składa się z rzeczownika i przymiotnika, który mu przeczy. Przymiotnik pełni tu rolę epitetu (stąd druga nazwa). Rzeczownik powinien budzić jasne skojarzenie, a przymiotnik je łamie. Trup kojarzy się z brakiem życia, więc „żywy trup” zaskakuje.
Drugi sposób to połączenie czasownika z przysłówkiem:
- spieszyć się powoli,
- głupio się mądrzyć,
- smutno się uśmiechać.
Tytuł filmu „Noc żywych trupów” to oksymoron. Na przeczeniu „trup – żywy” opiera się cała fabuła horroru.
Shorty na maturę
Oksymoron w języku codziennym
Używamy go częściej, niż myślimy. Przykłady:
- zimne ognie – fajerwerki, które się iskrzą, ale nie parzą;
- wirtualna rzeczywistość – rzeczywistość, która nie jest prawdziwa;
- głośna cisza – cisza, która aż uwiera;
- słodko-gorzki – smak albo uczucie o dwóch twarzach.
Oksymoron w literaturze
W poezji oksymoron wyraża uczucia, których nie da się nazwać jednym słowem: rozdarcie, zachwyt i lęk naraz. Mikołaj Sęp Szarzyński w Sonecie V nazywa taką pociechę „nędzną”:
Nędzna pociecha, gdy żądzą zwiedzione
Pociecha powinna pocieszać, a tutaj jest „nędzna”, czyli prawie nic nie warta. Sprzeczność pokazuje, że to, co ma pocieszać, tylko pogłębia rozczarowanie.
Inne przykłady z polskiej poezji:
Zbigniew Herbert, Przesłanie Pana Cogito:
dopóki krew obraca w piersi twoją ciemną gwiazdę
Jan Andrzej Morsztyn, Vanegiar d'una innamorata:
Mróż gorejący, a ogień lodowy
Oksymoron bywa też połączony z metaforą. W sonecie Stepy akermańskie Adam Mickiewicz pisze o „suchym oceanie”:
Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,
Ocean kojarzy się z wodą, a przymiotnik „suchy” temu przeczy. Dzięki tej sprzeczności poeta pokazuje step jako ogromną, falującą trawę. To oksymoron i zarazem metafora.
Oksymoron czy antyteza?
Oba środki opierają się na przeciwieństwie, więc łatwo je pomylić. Różnią się tym, ile miejsca zajmuje przeciwieństwo.
Antyteza to zestawienie dwóch przeciwstawnych myśli w sąsiadujących częściach wypowiedzi. Przykład z Trenu VIII Jana Kochanowskiego: Pełno nas, a jakoby nikogo nie było (tekst na Wolnych Lekturach).
Oksymoron mieści przeciwieństwo w jednym wyrażeniu, np. „gorący lód”. Antyteza jest zwykle dłuższa i obejmuje całe części zdania. Więcej o niej w artykule o antytezie.
Jak pisać o oksymoronie w analizie tekstu?
- Nazwij środek i podaj fragment: „Mickiewicz pisze o »suchym oceanie«.”
- Wskaż sprzeczność: które słowa sobie przeczą i dlaczego.
- Opisz efekt: np. zaskoczenie, nowy obraz, wyrażenie sprzecznych uczuć.