Co to jest eufemizm? Definicja, przykłady
Spis treści
Nie „umarł”, tylko „odszedł”. Nie „skłamał”, tylko „minął się z prawdą”. Mówimy tak, żeby nie ranić ani nie szokować. To eufemizm.
Czym jest eufemizm?
Eufemizm to figura retoryczna, która pozwala złagodzić treść przykrą, niestosowną, wulgarną lub nieprzyzwoitą, zastępując wyraz lub wyrażenie innym, łagodniejszym.
Shorty na maturę
Kiedy stosujemy eufemizmy?
Najczęściej wtedy, gdy tabu (społeczne, moralne, religijne) zabrania mówić o czymś wprost. Sięgamy po nie też z uprzejmości albo ze współczucia, kiedy chcemy być delikatni wobec rozmówcy. Odpowiednio użyty eufemizm bywa też elementem ironii lub gry słownej, dzięki czemu wypowiedź jest barwniejsza i zabawniejsza.
Popularne eufemizmy:
„mijać się z prawdą” – kłamać
„mieć lepkie ręce” – być złodziejem, kraść
„tylna część ciała” – pupa
Tworzenie eufemizmów
Eufemizmy można budować na wiele sposobów. Doskonale to widać na eufemizmach wulgaryzmów: od zdrobnień (o cholercia), przez delikatną zmianę brzmienia (o kurka), po całkowite obejście słowa innym sformułowaniem (niech mnie kule biją).
Inne metody:
- metafora: „zasnąć snem wiecznym” (umrzeć),
- peryfraza (wielowyrazowy opis): „tam, gdzie król piechotą chodzi” (toaleta),
- zaprzeczenie: „nieurodziwy” (brzydki).
Przykłady eufemizmów w literaturze
Eufemizmy potrafią dodać tekstowi groteski, obejść cenzurę, złagodzić emocje albo delikatnie uśpić czujność odbiorcy.
Ks. Jan Twardowski, Śpieszmy się:
Śpieszmy się kochać ludzi tak szybko odchodzą
zostaną po nich buty i telefon głuchy
Tadeusz Różewicz, List do ludożerców:
Dwie nogi i siedzenie
Zbigniew Herbert, Pan od przyrody:
w drugim roku wojny
zabili pana od przyrody
łobuzy od historii
Zbigniew Herbert, Pożegnanie:
jestem spokojny trzeba się pożegnać
nasze ciała przybrały kolor ziemi
Patrz na człeka, którego ujęła moc trunku,
Człowiekiem jest z pozoru, lecz w zwierząt gatunku
Godzien się mieścić, kiedy rozsądek zaleje
Eufemizmy z życia codziennego
Kłamać
mijać się / rozmijać się z prawdą, zniekształcać prawdę, przekręcać fakty, iść krętą drogą, wprowadzać kogoś w błąd, odwracać / wykręcać / wywracać kota ogonem, opowiadać bajki
Śmierć
kres życia, odejście na wieki, usnąć snem wiecznym, przenieść się na tamten świat, wydać ostatnie tchnienie
Starość
jesień życia, złoty wiek
Jak pisać o eufemizmie w analizie tekstu?
- Przytocz wyrażenie i powiedz, co zostało nim zastąpione.
- Wskaż powód: tabu, delikatność, ironia, ominięcie cenzury.
- Opisz efekt: złagodzenie, groteska albo wyrazistsze zderzenie z przykrą prawdą.