Opracowanie

Retrospekcja - powrót do przeszłości

Autor: Redakcja klp.pl Czas czytania: 4 min
Spis treści
  1. Czym jest retrospekcja i do czego służy?
  2. Przykłady retrospekcji w literaturze
  3. Jak pisać o retrospekcji w analizie tekstu?
  4. Zobacz też

Czytając książki lub oglądając filmy, na pewno choć raz natknąłeś się na przeskok czasowy, czyli przeniesienie fabuły do przeszłości lub przyszłości. Sytuacja, w której ktoś wraca we wspomnieniach do wydarzeń przeszłych, nosi nazwę retrospekcji. Z jej mocy garściami czerpią twórcy filmów czy seriali, ale musisz wiedzieć, że retrospekcja to także zabieg literacki, stosowany w utworach epickich. Czym jest retrospekcja w literaturze i jak się ją stosuje?

Czym jest retrospekcja i do czego służy?

Warto wiedzieć

Retrospekcja to przywoływanie, z konkretnego punktu widzenia konkretnej postaci literackiej, wydarzeń, które miały miejsce wcześniej niż chwila ich przypominania.

Mówiąc prościej: polega na przeniesieniu akcji do przeszłości, na przykład do wspomnień bohatera lub narratora. Wyobraź sobie, że piszesz pamiętnik, w którym opisujesz to, co wydarzyło się danego dnia, ale nagle zaczynasz nawiązywać do wspomnień z zeszłego lata. To właśnie jest retrospekcja.

Retrospekcja jest popularnym chwytem w dziełach epickich, szczególnie w powieściach. Wspomnienia może przedstawić narrator albo sam bohater, np. w dialogu, w monologu lub w swoich myślach.

Warto wiedzieć

Mowa zależna to przytoczenie czyjejś wypowiedzi nie dosłownie, np.: Ania rozkazała, abyśmy ustawili się w szeregu.
Mowa niezależna to przytoczenie wypowiedzi w formie dosłownej, np.: Ania rozkazała: „Ustawcie się w szeregu!” Dialog i monolog to przykłady mowy niezależnej, a opowiadanie narratora o tym, co kto powiedział, to mowa zależna.

Po co twórcy literaccy w ogóle stosują retrospekcję? Oto kilka najpopularniejszych celów:

  • spowolnienie akcji toczącej się w utworze,
  • nadanie szerszego kontekstu opisywanym zdarzeniom,
  • uzupełnienie istotnych informacji o bohaterach,
  • ukazanie związku przyczynowo-skutkowego między przeszłością a wydarzeniami opisanymi w treści utworu.

Shorty na maturę

Przykłady retrospekcji w literaturze

Wciąż trudno Ci wyobrazić sobie, jak wygląda retrospekcja „na żywym organizmie”? Nie szkodzi. Zobacz kilka przykładów w poniższych utworach.

Bolesław Prus, Kamizelka:

Oto ona. Przód spłowiały, a tył przetarty. Dużo plam, brak guzików, na brzegu dziurka, wypalona zapewne papierosem.
[…]
Jeszcze w kwietniu było ich troje: pan, pani i mała służąca, która sypiała, o ile wiem, na kuferku za szafą. Szafa była ciemnowiśniowa. W lipcu, jeżeli mnie pamięć nie zwodzi, zostało ich tylko dwoje: pani i pan, bo służąca przeniosła się do takich państwa, którzy płacili jej trzy ruble na rok i co dzień gotowali obiady.

Narrator patrzy na kamizelkę (teraźniejszość), a potem przypomina sobie, co działo się w kwietniu i w lipcu. Wspomnienie tłumaczy, skąd wzięła się przytoczona na początku zniszczona rzecz.

Witold Gombrowicz, Ferdydurke:

Przeszedłem niedawno Rubikon nieuniknionego trzydziestaka, minąłem kamień milowy, z pozorów wyglądałem na człowieka dojrzałego, a jednak nie byłem nim - bo czymże byłem? Trzydziestoletnim graczem w bridża? Pracownikiem przypadkowym i przygodnym, który załatwiał drobne czynności życiowe i miewał terminy? Jakaż była moja sytuacja? Chodziłem po kawiarniach i barach, spotykałem się z ludźmi zamieniając słowa, czasem nawet myśli, ale sytuacja była niewyjaśniona i sam nie wiedziałem, czym człowiek, czym chłystek; i tak na przełomie lat nie byłem tym, ani owym - byłem niczym - a rówieśnicy, którzy już się pożenili oraz pozajmowali określone stanowiska nie tyle wobec życia, ile po rozmaitych urzędach państwowych, odnosili się do mnie z uzasadnioną nieufnością.

Narrator opowiada o swoim życiu sprzed chwili, w której zaczyna się właściwa akcja. Dzięki temu czytelnik rozumie, w jakim stanie ducha bohater wchodzi w kolejne wydarzenia.

Bolesław Prus, Lalka:

Nauczył mię czytać, pisać, kleić koperty, ale nade wszystko - musztrować się. Do musztry zapędzał mnie w bardzo wczesnym dzieciństwie, kiedy mi jeszcze zza pleców wyglądała koszula. Dobrze to pamiętam, gdyż ojciec komenderując: „Pół obrotu na prawo!” albo „Lewe ramię naprzód - marsz!…”, ciągnął mnie w odpowiednim kierunku za ogon tego ubrania.

Bohater wraca do dzieciństwa i przywołuje scenę z ojcem. Zdanie Dobrze to pamiętam pokazuje, że to wspomnienie, a nie bieżące wydarzenie. Znamy dzięki temu początki charakteru postaci.

Okładka ebooka Atlas motywów literackichEbook na maturęAtlas motywów literackich: 114 motywów w jednym PDF520 odmian motywów z przykładami z lektur, malarstwem, filmem i cytatami. Gotowa ściąga do rozprawki i ustnej matury. 49 zł, a razem z Pytaniami jawnymi 79 zł.Zobacz ebook

Jak pisać o retrospekcji w analizie tekstu?

  1. Wskaż moment, w którym tekst przenosi się do przeszłości (np. „Jeszcze w kwietniu…”, „Dobrze to pamiętam”).
  2. Powiedz, kto wspomina: narrator czy bohater.
  3. Opisz funkcję: wyjaśnia przyczyny wydarzeń, pokazuje przeszłość postaci, zwalnia akcję.

Zobacz też

Komentarze

Nikt jeszcze nie odpowiedział. Napisz pierwszy.