Motyw miłości i erotyki w „Ferdydurke”
Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” obdziera uczucia z romantycznej wzniosłości, sprowadzając je do czystej fizjologii i społecznej gry. Motyw miłości i erotyki służy tu do zdemaskowania sztuczności relacji międzyludzkich oraz wszechobecnego dyktatu formy. Bohaterowie nie przeżywają prawdziwych namiętności, lecz jedynie odgrywają narzucone im przez kulturę role.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W świecie stworzonym przez Gombrowicza miłość po prostu nie istnieje jako autentyczne doświadczenie. Zostaje zredukowana do formyKluczowe pojęcie u Gombrowicza; zbiór narzuconych zachowań, póz i konwenansów, od których człowiek nie może uciec., czyli kolejnej maski przybieranej pod presją otoczenia. Zamiast głębokich porywów serca obserwujemy tu mechaniczne odruchy, kalkulację i fizjologiczną fascynację detalami ciała.
Erotyzm traci swoją intymność. Staje się narzędziem dominacji, elementem międzypokoleniowej rywalizacji lub pustym, ideologicznym frazesem. Pisarz brutalnie rozprawia się z mitem romantycznego uczucia. Udowadnia, że nawet w sferze najbardziej osobistej człowiek pozostaje uwięziony w sieci konwenansówOgólnie przyjęty, często sztuczny zwyczaj lub norma zachowania obowiązująca w danym środowisku..
Jak motyw się przejawia?
Fizjologiczna obsesja Józia
Trzydziestoletni Józio Kowalski, uwięziony w ciele ucznia, nie zakochuje się w Zucie Młodziakównie w tradycyjny sposób. Jego uwaga skupia się wyłącznie na jednym fragmencie jej ciała – wysportowanej łydce. Ta część anatomii urasta do rangi fetyszuPrzedmiot lub część ciała będąca źródłem irracjonalnej, często erotycznej fascynacji., który całkowicie paraliżuje bohatera.
Relacja tej dwójki to absolutna parodia romansu. Zuta pozostaje zimna i obojętna, a Józio miota się w poczuciu niezręczności, próbując wykrzesać z siebie jakiekolwiek „właściwe” uczucie. Gombrowicz pokazuje tu miłość fragmentaryczną, pozbawioną duchowej głębi i sprowadzoną do biologicznego odruchu.
Teatr nowoczesności w domu Młodziaków
Inżynierostwo Młodziakowie traktują swobodę obyczajową swojej córki jako powód do dumy. Kiedy nakrywają ją w sypialni z dwoma adoratorami naraz – starym profesorem Pimką oraz uczniem Kopyrdą – ich starannie budowany wizerunek postępowej rodziny legnie w gruzach. Wcześniej demonstracyjnie zachęcali dziewczynę do wolnej miłości, traktując erotykę jako modny manifest.
Nocna intryga obnaża ich hipokryzję. Wyzwolona postawa okazuje się równie sztuczną pozą co wiktoriańska pruderiaPrzesadna, fałszywa wstydliwość w sprawach seksu, charakterystyczna dla XIX-wiecznej moralności mieszczańskiej.. Zamiast naturalnej reakcji rodzicielskiej, prezentują wyuczony spektakl tolerancji, który pęka pod wpływem prawdziwego skandalu.
Rodzina Młodziaków to satyra na międzywojenną inteligencję, która zachłysnęła się zachodnimi prądami kulturowymi. Ich „nowoczesność” opierała się na ślepym naśladownictwie mody na kult młodości, sportu i swobody seksualnej, bez głębszego zrozumienia tych zjawisk.
Ziemiański romans w Bolimowie
W finale powieści akcja przenosi się do dworku, gdzie główny bohater wpada w kolejne sidła konwencji. Tym razem otoczenie wtłacza go w rolę zakochanego panicza, a jego kuzynkę Zosię Hurlecką – w rolę uległej panny. Ich potajemna ucieczka i wymuszone pocałunki to mechaniczne odgrywanie szlacheckiego romansuKonwencja literacka oparta na sielankowym obrazie miłości w wiejskim dworku, często kończąca się porwaniem lub mezaliansem..
Żadne z nich nie czuje prawdziwej namiętności. Poddają się jedynie presji sytuacji, udowadniając, że ucieczka od jednej formy zawsze prowadzi prosto w objęcia innej, równie sztucznej.
Funkcja motywu
Sfera seksualności i uczuć stanowi w powieści ostateczny dowód na niemożność osiągnięcia autentyczności. Gombrowicz celowo profanuje miłość, aby pokazać siłę rażenia społecznych oczekiwań. Skoro nawet najbardziej intymne, biologiczne odruchy podlegają reżyserii, człowiek nie dysponuje żadną przestrzenią prawdziwej wolności.
Każdy przejaw pożądania natychmiast zamienia się w gębęGombrowiczowskie określenie fałszywego wizerunku, który inni ludzie narzucają jednostce w relacjach społecznych. – rolę nowoczesnego rodzica, naiwnego kochanka czy zdemoralizowanego belfra. Erotyka nie przynosi wyzwolenia. Staje się kolejnym, wyjątkowo skutecznym narzędziem zniewolenia jednostki przez kulturę.