Motyw snu i oniryzmu w Ferdydurke
W powieści Witolda Gombrowicza oniryzm nie jest jedynie sennym majaczeniem, lecz główną zasadą konstrukcyjną całego przedstawionego świata. Rzeczywistość płynnie miesza się z koszmarem, a bohaterowie działają pod dyktando absurdalnych, narzuconych z góry form. Analiza tego motywu pozwala zrozumieć mechanizmy zniewolenia jednostki przez społeczne konwenanse i schematy.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W Ferdydurke granica między jawą a koszmarem ulega całkowitemu zatarciu. OniryzmKonwencja literacka polegająca na ukazywaniu rzeczywistości na kształt marzenia sennego, pełnego absurdów i nielogicznych powiązań. nie stanowi tu tylko chwilowego stanu umysłu narratora, ale fundament całego świata przedstawionego. Rzeczywistość zachowuje się jak sen. Brakuje w niej logicznych przejść między wydarzeniami, a ciąg przyczynowo-skutkowy zastępuje obsesyjna logika skojarzeń.
Postaci pojawiają się znikąd i wymuszają na otoczeniu określone zachowania. Kiedy w mieszkaniu głównego bohatera nagle materializuje się profesor Pimko, nikt go nie zaprasza ani nie anonsuje. Belfer po prostu wkracza w przestrzeń i przejmuje nad nią kontrolę. Tak właśnie działają figury w sennym majaczeniu. Gombrowicz celowo rezygnuje z realizmu. Chce pokazać, że narzucona człowiekowi FormaW filozofii Gombrowicza: zbiór konwenansów, ról społecznych i masek, które ludzie narzucają sobie nawzajem. działa z równą siłą niezależnie od tego, czy śpimy, czy czuwamy.
Jak motyw się przejawia?
Spotkanie z sobowtórem z przeszłości
Powieść otwiera scena wybudzenia. Trzydziestoletni Józio Kowalski leży w łóżku po koszmarze, w którym zobaczył samego siebie z czasów młodości. Ten niedojrzały, chłopięcy sobowtór wywołuje w nim paniczny lęk. Młodość oznacza tu brak ukształtowanej tożsamości i całkowitą podatność na wpływy z zewnątrz.
Ten sen stanowi matrycę dla dalszych wydarzeń. Cofnięcie do szkoły i przymusowa infantylizacjaCelowe traktowanie kogoś jak dziecka, zmuszanie do przyjmowania niedojrzałych postaw i zachowań. to dosłowne spełnienie nocnego widziadła. Wybudzenie okazuje się pozorne. Właściwy koszmar dopiero się rozpoczyna i trwa przez wszystkie kolejne rozdziały.
Lekcja polskiego i pojedynek na miny
W szkole dyrektora Piórkowskiego rzeczywistość całkowicie odrywa się od zdrowego rozsądku. Uczniowie na lekcji profesora Bladaczki mechanicznie recytują wyuczone formułki o Juliuszu Słowackim. Nauczyciel nie wymaga myślenia, a jedynie powtarzania utartych frazesów.
Napięcie rośnie w sposób typowy dla sennych koszmarów. Kulminacją absurdu jest pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem (Pylaszczkiewiczem). Walka o duszę klasy rządzi się groteskowymi regułami. Drobne gesty i grymasy twarzy nabierają monstrualnego znaczenia. Józio obserwuje to z poczuciem całkowitej bezradności, charakterystycznym dla kogoś uwięzionego we własnym śnie.
Pojedynek na miny to parodia tradycyjnych pojedynków rycerskich lub szlacheckich. Gombrowicz obnaża w ten sposób sztuczność wzniosłych idei – walka o "uświadomienie" i "niewinność" sprowadza się do wykrzywiania twarzy.
Ziemiański dworek jako surrealistyczna pułapka
Ostatnia część powieści rozgrywa się w majątku Bolimowo. Oniryczna deformacja osiąga tam granice możliwości. Wuj Konstanty Hurlecki i jego rodzina żyją w świecie pustych rytuałów. Hierarchie i gesty istnieją wyłącznie siłą rozpędu tradycji.
Parobek Walek staje się obiektem dziwacznych, ideologicznych projekcji ze strony paniczy z miasta. Finałowa ucieczka z kuzynką Zosią w pole przypomina surrealistyczny wybuch. Nie rozwiązuje żadnych konfliktów. Akcja po prostu urywa się nagle, niczym sen przerwany przez dźwięk budzika. Zdarzenia przestają wynikać z siebie nawzajem, a bohaterowie reagują na siebie jak na symbole.
Funkcja motywu
Zastosowanie logiki snu ma głęboki wymiar filozoficzny. Pisarz udowadnia, że społeczna gębaGombrowiczowskie określenie fałszywego wizerunku, maski narzucanej człowiekowi przez innych ludzi. funkcjonuje identycznie jak nocny koszmar. Narzuca reguły, których nikt dobrowolnie nie wybiera. Zmusza jednostkę do zachowań zgodnych z jej absurdalną logiką.
Zatarcie granic między jawą a snem służy ostrej krytyce pozorów racjonalności. Instytucje takie jak szkoła, rodzina czy tradycja ziemiańskaZespół obyczajów, wartości i norm zachowania charakterystycznych dla polskiej szlachty posiadającej majątki ziemskie. udają uporządkowane systemy. W rzeczywistości to zbiory automatycznych, bezmyślnych odruchów. Działają one całkowicie poza wolą człowieka.
Najbardziej przerażający wniosek płynący z utworu dotyczy braku możliwości przebudzenia. Ucieczka przed jedną formą zawsze kończy się wpadnięciem w kolejną. Finałowy brak katharsisZ greckiego "oczyszczenie". W sztuce oznacza uwolnienie od cierpienia i napięcia emocjonalnego poprzez głębokie przeżycie dzieła. zostawia odbiorcę z poczuciem trwałego uwięzienia w społecznej iluzji.