Posłuchajcie, bracia miła (Lament świętokrzyski)
Średniowiecze to najdłuższa epoka w historii literatury, trwająca w Europie od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego aż po przełom XV i XVI wieku. Jej fundamentem filozoficznym był teocentryzm, który podporządkowywał ludzkie życie, sztukę i naukę absolutnej władzy Boga. Twórczość tego okresu, reprezentowana przez takie dzieła jak „Bogurodzica” czy „Lament świętokrzyski”, charakteryzowała się dydaktyzmem i anonimowością autorów.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Ramy czasowe i odcięcie od antyku
Początek średniowiecza w Europie wyznacza rok 476, czyli upadek cesarstwa zachodniorzymskiego. Epoka ta zamyka się w drugiej połowie XV wieku. Historycy najczęściej wskazują tu trzy przełomowe daty: wynalezienie druku przez Gutenberga (ok. 1450), upadek Konstantynopola (1453) oraz odkrycie Ameryki przez Kolumba (1492). W Polsce średniowiecze rozpoczyna się znacznie później, bo dopiero w 966 roku, wraz z przyjęciem chrztu przez Mieszka I.
Średniowiecze stanowiło radykalne zaprzeczenie ideałów starożytności. Antyczny antropocentryzmPogląd stawiający człowieka w centrum zainteresowania wszechświata, sztuki i filozofii. ustąpił miejsca teocentryzmowi. Ciało ludzkie, w antyku gloryfikowane i przedstawiane jako idealne, w średniowieczu stało się siedliskiem grzechu i powodem do wstydu. Zamiast dążyć do ziemskiego szczęścia, człowiek średniowiecza skupiał się na zbawieniu duszy.
- 476Upadek Rzymu
Koniec starożytności i początek średniowiecza w Europie.
- 966Chrzest Polski
Początek epoki średniowiecza na ziemiach polskich i rozwój piśmiennictwa.
- XV w.Lament świętokrzyski
Powstanie jednego z najważniejszych polskich tekstów lirycznych epoki.
- 1453/1492Koniec epoki
Upadek Konstantynopola i odkrycie Ameryki wyznaczają symboliczny kres średniowiecza.
Filozofia i światopogląd epoki
Całą kulturę średniowiecza przenikał teocentryzmPogląd uznający Boga za przyczynę, ośrodek i cel wszystkiego, co istnieje.. Bóg był miarą wszechrzeczy, a ludzkie życie traktowano jedynie jako etap przejściowy w drodze do wieczności. Taka perspektywa rodziła powszechne poczucie marności ziemskiego bytowania.
W literaturze i sztuce nieustannie powracał motyw memento mori (pamiętaj o śmierci). Życie ludzkie postrzegano jako kruchą chwilę, a śmierć jako potężną, wszechobecną siłę zrównującą wszystkie stany. Znakomitym przykładem tego nurtu jest polska „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, gdzie upersonifikowana śmierć ukazuje swoją władzę nad każdym człowiekiem, niezależnie od jego majątku czy pozycji społecznej.
Większość dzieł średniowiecznych jest anonimowa. Wynikało to z zasady ad maiorem Dei gloriam (ku większej chwale Boga). Twórcy wierzyli, że talent jest darem od Boga, więc przypisywanie sobie zasług za napisanie wiersza czy zbudowanie katedry uznawano za przejaw pychy.
Główne motywy i wzorce osobowe
Literatura średniowieczna miała charakter silnie dydaktyczny. Jej zadaniem było wychowywanie odbiorcy poprzez ukazywanie konkretnych wzorców do naśladowania. Wykształciły się trzy główne ideały parenetyczne: doskonałego rycerza, mądrego władcy oraz świętego ascety.
Wzór idealnego wojownika, wiernego Bogu, ojczyźnie i władcy. Przykład: „Pieśń o Rolandzie”.
Sprawiedliwy, mądry i pobożny król, dbający o poddanych. Przykład: Karol Wielki z „Pieśni o Rolandzie” lub Bolesław Chrobry z „Kroniki” Galla Anonima.
Dobrowolne wyrzeczenie się dóbr doczesnych dla osiągnięcia świętości. Przykład: „Legenda o świętym Aleksym”.
Motyw cierpiącej Matki Boskiej stojącej pod krzyżem. Przykład: „Lament świętokrzyski”.
Liryka średniowieczna i motyw cierpienia
Poezja średniowieczna skupiała się głównie na tematyce religijnej. Obok pieśni pochwalnych i modlitewnych, takich jak „Bogurodzica”, ogromną popularnością cieszyły się utwory pasyjne, rozważające mękę Chrystusa. W tym nurcie wykształcił się planktŚredniowieczny utwór żałobny, wyrażający ból i skargę po stracie bliskiej osoby., czyli gatunek liryki żałobnej.
Najwybitniejszym polskim przykładem tego gatunku jest „Posłuchajcie, bracia miła”, znany powszechnie jako „Lament świętokrzyski”. Utwór ten przełamuje oficjalny, teologiczny dystans. Matka Boska nie jest tu odległą królową niebios, ale zwykłą, cierpiącą matką, która patrzy na okrutną śmierć swojego jedynego syna. Zwraca się do ludzi z prośbą o współczucie, co nadaje tekstowi niezwykle ludzki, emocjonalny wymiar.
Posłuchajcie, bracia miła,
Kcęć wam skorżyć krwawą głowę;
Usłyszycie moj zamętek,
Jen mi się [z]stał w Wielki Piątek.Pożałuj mię, stary, młody,
Boć mi przyszły krwawe gody.
Jednegociem Syna miała
I tegociem ożalala.Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,
Widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie;
Ciężka moja chwila, krwawa godzina,
Widzęć niewiernego Żydowina,
Iż on bije, męczy mego miłego Syna.Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,
By wam nad dziatkami nie były takie to pozory,
Jele ja, nieboga, ninie dziś zeźrzała
Nad swym, nad miłym Synem krasnym,
Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.Nie mam ani będę mieć jincgo,
Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.
Tekst ten doskonale obrazuje średniowieczną potrzebę przybliżenia sfery sacrum do codziennego doświadczenia człowieka. Emocjonalność „Lamentu świętokrzyskiego” kontrastuje z surowym dogmatyzmem epoki, udowadniając, że literatura średniowieczna potrafiła być głęboko poruszająca i psychologicznie wiarygodna.
Synku miły i wybrany,
Rozdziel z matką swoją rany.
A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,
A takież tobie wiernie służyła.
Przemów k matce, bych się ucieszyła,
Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.
Synku, bych cię nisko miała,
Niecoć bych ci wspomagała.
Twoja główka krzywo wisa, tęć bych ja podparła,
Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła,
Picia wołasz, picia-ć bych ci dała,
Ale nie lza dosiąc twego świętego ciała.
O anjele Gabryjele,
Gdzie jest ono twe wesele,
Cożeś mi go obiecował tak barzo wiele
A rzekący: "Panno, pełna jeś miłości!"
A ja pełna smutku i żałości.
Spróchniało we mnie ciało i moje wszytki kości.