Dusza z ciała wyleciała - tekst utworu
Średniowiecze to najdłuższa epoka w historii literatury polskiej i europejskiej, ukształtowana przez dominację religii chrześcijańskiej oraz łaciny. Fundamentem ówczesnego światopoglądu był teocentryzm, podporządkowujący ludzkie życie, sztukę i naukę Bogu. W literaturze tego okresu dominowały anonimowe dzieła o charakterze dydaktycznym, realizujące wzorce parenetyczne oraz motywy związane z przemijaniem i śmiercią.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Ramy czasowe i przełomowe wydarzenia
Średniowiecze obejmuje tysiąc lat historii Europy. Rozpoczyna się wraz z upadkiem starożytnego Rzymu, a kończy w epoce wielkich odkryć geograficznych i wynalazku druku. W Polsce epoka ta zaczyna się znacznie później, bo dopiero wraz z przyjęciem chrześcijaństwa.
- 476Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
Wydarzenie uznawane za symboliczny początek średniowiecza w Europie.
- 966Chrzest Polski
Początek państwowości polskiej i wejście w krąg łacińskiej kultury chrześcijańskiej.
- 1450Wynalezienie druku
Jan Gutenberg tworzy ruchomą czcionkę, co rewolucjonizuje obieg literatury i zwiastuje koniec epoki rękopisów.
- 1492Odkrycie Ameryki
Wyprawa Krzysztofa Kolumba otwiera nowy rozdział w historii świata, zamykając epokę średniowiecza.
Teocentryzm i filozofia średniowieczna
Światopogląd epoki opierał się na teocentryzmiePogląd uznający Boga za przyczynę, ośrodek i cel wszystkiego, co istnieje.. Życie doczesne traktowano jedynie jako etap przejściowy w drodze do wieczności. Zrozumienie świata opierało się na trzech głównych nurtach filozoficznych, które kształtowały postawy bohaterów literackich.
Koncepcja św. Augustyna zakładała, że człowiek jest rozdarty między potrzebami ciała a dążeniami duszy. Życie to nieustanna walka dobra ze złem. Postawę tę widać w ascezie św. Aleksego z „Legendy o św. Aleksym”.
Filozofia św. Tomasza z Akwinu wprowadzała hierarchię bytów. Każde stworzenie ma swoje z góry określone miejsce w świecie, co uzasadniało feudalny porządek społeczny i posłuszeństwo władzy.
Radosna wiara oparta na miłości do Boga, ludzi i natury, stworzona przez św. Franciszka z Asyżu. Odrzucała surową ascezę na rzecz ubóstwa i pokory, co opisano w „Kwiatkach świętego Franciszka z Asyżu”.
Cechy literatury średniowiecznej
Literatura tej epoki miała przede wszystkim charakter dydaktyczny i moralizatorski. Twórcy nie dążyli do oryginalności, lecz realizowali z góry ustalone wzorce. Dominował uniwersalizmJednolitość kultury w całej Europie, oparta na wspólnej religii (chrześcijaństwo) i języku (łacina)., dzięki któremu wykształcony człowiek z Polski mógł bez problemu porozumieć się z uczonym z Francji czy Włoch.
Większość dzieł średniowiecznych jest anonimowa. Wynikało to z zasady ad majorem Dei gloriam (ku większej chwale Boga). Twórcy uważali, że talent jest darem od Boga, dlatego tworzyli dla Niego, a nie dla własnej sławy. Podpisywanie dzieł własnym nazwiskiem traktowano jako przejaw pychy.
Ważnym elementem była literatura parenetyczna, czyli kształtująca wzorce osobowe. Średniowiecze wykreowało trzy główne ideały:
- Idealny rycerz - odważny, wierny Bogu, władcy i ojczyźnie (np. Roland z „Pieśni o Rolandzie”).
- Idealny władca - sprawiedliwy, mądry, dbający o poddanych i wiarę chrześcijańską (np. Bolesław Chrobry w „Kronice polskiej” Galla Anonima).
- Idealny asceta - dobrowolnie rezygnujący z bogactwa, znoszący upokorzenia w imię zbawienia (np. tytułowy bohater „Legendy o św. Aleksym”).
Oblicza śmierci w literaturze
Krótkie i niepewne życie w średniowieczu, naznaczone wojnami i epidemiami, sprawiło, że śmierć stała się jednym z najważniejszych tematów sztuki. Motyw memento moriZ łac. „pamiętaj o śmierci”. Przypomnienie o kruchości życia i nieuchronności końca. przenikał całą kulturę, przypominając o konieczności dbania o stan duszy.
Wizje umierania przybierały różne formy. W „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” upersonifikowana Śmierć ukazuje swoją wszechmoc, realizując motyw danse macabre (taniec śmierci), w którym zrównuje wszystkie stany społeczne - od papieża po chłopa. Z kolei w utworze „Skarga umierającego” (znanym od pierwszych słów jako „Dusza z ciała wyleciała”) odnajdujemy realizację motywu ars moriendi (sztuka umierania). Wiersz ten ukazuje dramatyczny moment rozstania duszy z ciałem oraz moralne rozliczenie człowieka z ziemskiego życia, w którym dobra materialne okazują się bezwartościowe w obliczu sądu ostatecznego.
Zupełnie inny wymiar cierpienia i śmierci ukazuje „Lament świętokrzyski”. Matka Boska stojąca pod krzyżem nie jest tu niedostępną królową niebios, lecz cierpiącą matką, która opłakuje konającego syna. To realizacja motywu Stabat Mater (Stała Matka boleściwa), który humanizuje postacie biblijne i zbliża je do zwykłego człowieka.
Dusza z cieła wylecieła,
Na zielone łące stałe.
Stawszy, silno, barzo rzewno zapłekałe.
K nie przyszedł Święty Piotr a rzeknęcy:
Czemu, duszo, rzewno płaczesz?
Ona rzekłe:
Nie wola mi rzewno płakać,
A ja nie wiem, kam sie podzieć.
Rzekł święty Piotr je:
Podzi, duszo moje miła!
Powiedę cie do rejskiego,
Do krolestwe niebieskiego.
Do ktorego krolestwa dowiedzie nas
Ociec Bog, Syn i Duch Święty.
Amen.