Stanisław Wokulski a Tomasz Judym – podobieństwa i różnice w kreacji bohaterów
Zestawienie Stanisława Wokulskiego i Tomasza Judyma ukazuje ewolucję polskiego inteligenta-społecznika na przełomie dwóch epok literackich. Obaj bohaterowie wywodzą się z nizin społecznych i poświęcają osobiste szczęście w imię wyższych idei, choć kierują nimi odmienne motywacje. Analiza ich losów pozwala zrozumieć różnice między pozytywistycznym pragmatyzmem a młodopolskim maksymalizmem etycznym.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Dwie epoki, jeden dylemat
Stanisław Wokulski i Tomasz Judym pochodzą z różnych literackich światów. Pierwszy narodził się na kartach Lalki Bolesława Prusa w epoce pozytywizmuEpoka literacka po powstaniu styczniowym, promująca wiarę w naukę, rozwój gospodarczy i pracę u podstaw.. Drugi to dziecko Młodej PolskiEpoka literacka (1890-1918) charakteryzująca się m.in. pesymizmem, symbolizmem i buntem przeciwko normom społecznym., główny bohater Ludzi bezdomnych Stefana Żeromskiego. Dzieli ich zaledwie dekada, ale łączy fundamentalny konflikt. Obaj stają na życiowym rozdrożu, gdzie muszą wybierać między miłością a misją.
Prus i Żeromski stworzyli te postacie, aby zmierzyć się z brutalnym pytaniem. Czy idealizm w polskich realiach ma rację bytu? A może bezpowrotnie niszczy każdego, kto odważy się go wyznawać?
Co łączy Wokulskiego i Judyma?
Awans z nizin społecznych
Żaden z nich nie urodził się w pałacu. Wokulski to syn zubożałej szlachty. Zaczynał jako subiekt w jadłodajni Hopfera. Musiał własnymi rękami zdobyć wykształcenie i majątek. Judym wywodzi się z warszawskiej biedoty. Jego ojciec był szewcem-alkoholikiem, a sam Tomasz wychowywał się u ciotki Pelagii na ulicy Ciepłej, otoczony nędzą. Obaj zawdzięczają swoją pozycję wyłącznie morderczej pracy.
Ten awans społeczny ma wysoką cenę. Wokulski nigdy nie staje się pełnoprawnym członkiem arystokracjiNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca dziedziczne tytuły i przywileje, w Lalce ukazywana jako zdegenerowana i bierna.. Łęccy i ich środowisko traktują go jak bankomat. Judym czuje się obco wśród dawnych sąsiadów z Krochmalnej, ale nie pasuje też do zamożnej inteligencjiWarstwa społeczna żyjąca z pracy umysłowej, wywodząca się często ze zubożałej szlachty lub awansującego mieszczaństwa.. Obaj zawisnęli w próżni między klasami.
Poczucie długu wobec słabszych
Wokulski pomaga konkretnym ludziom. Wyciąga z nędzy furmana Wysockiego, wspiera stolarza Węgiełka, pomaga prostytutce Mariannie. Robi to skutecznie, choć często bez wielkiego entuzjazmu, bo jego myśli pochłania Izabela. Judym idzie o krok dalej. Rezygnuje z lukratywnej praktyki lekarskiej w Warszawie. Wyjeżdża do Cisów, a później do Zagłębia, by leczyć górników i robotników.
Nie mogę mieć ani ojca, ani matki, ani żony, ani jednej rzeczy, którą bym przycisnął do serca z miłością, dopóki z oblicza ziemi nie znikną te podłe zmory.
Powyższe słowa Judyma to esencja jego misji. Obaj bohaterowie niosą w sobie poczucie winy wobec warstw, z których się wyrwali. Ta pamięć o biedzie napędza ich do działania, ale jednocześnie odbiera prawo do zwykłego życia.
Działania obu bohaterów wpisują się w hasło pracy u podstawPozytywistyczny postulat edukowania i poprawy warunków życia najniższych warstw społecznych (chłopów, robotników).. Wokulski realizuje je poprzez filantropię i tworzenie miejsc pracy, natomiast Judym traktuje je jako absolutny, moralny nakaz, któremu podporządkowuje całe swoje istnienie.
Miłość jako siła destrukcyjna
Obaj zakochują się w kobietach z zupełnie innych światów. Wokulski rzuca na szalę fortunę, reputację i własne zdrowie psychiczne dla Izabeli Łęckiej. To uczucie go pożera i ostatecznie doprowadza do upadku. Judym kocha Joasię Podborską z wzajemnością. Mimo to odrzuca ją. Panicznie boi się, że założenie rodziny stępi jego wrażliwość na krzywdę społeczną.
Widać tu wyraźny kontrast. Wokulski traci wszystko, goniąc za miłością. Judym traci wszystko, uciekając przed nią. Finał jest jednak identyczny – obaj zostają zupełnie sami.
Zderzenie z murem obojętności
Społeczeństwo nie nagradza ich poświęcenia. Warszawscy kupcy gardzą Wokulskim, bo wyłamał się ze schematu. Arystokracja nim pogardza, bo nie ma odpowiedniego urodzenia. Judym zderza się z cynizmem elit. W Cisach dyrektor Krzywosąd torpeduje jego projekty sanitarne. W Zagłębiu właściciele kopalń ignorują fatalne warunki pracy górników. Entuzjazm jednostki brutalnie rozbija się o systemowe interesy.
Zasadnicze różnice w kreacji bohaterów
Rozdarcie romantyka a dramat etyczny
Wokulski to klasyczny bohater przełomuPostać literacka łącząca cechy dwóch epok. Wokulski ma umysł pozytywisty, ale serce romantyka.. Posiada umysł pragmatycznego biznesmena, ale duszę romantycznego kochanka. Czyta poezję Mickiewicza, idealizuje kobietę i myśli o samobójstwie. Prus doskonale ukazuje to wewnętrzne pęknięcie. Wokulski widzi swój absurd, ale nie potrafi nad nim zapanować.
Konstrukcja Judyma opiera się na innych fundamentach. Nie ma w nim romantycznych rozterek miłosnych. Jego dramat ma charakter czysto etyczny. Żeromski stworzył człowieka fizycznie chorego na cudzą krzywdę. Wokulski szarpie się między rozumem a sercem. Judym toczy bój między własnym szczęściem a sumieniem.
Stosunek do pieniądza
Wokulski to homo oeconomicusCzłowiek ekonomiczny – jednostka racjonalna, dążąca do maksymalizacji zysków, kierująca się rachunkiem ekonomicznym.. Pomnaża majątek na dostawach wojskowych podczas wojny rosyjsko-tureckiej. Pieniądz daje mu władzę i pozwala kupować wstęp na salony. Reprezentuje rodzący się kapitalizmSystem gospodarczy oparty na własności prywatnej, wolnym rynku i dążeniu do zysku. w całej jego złożoności.
Judym w ogóle nie myśli w kategoriach kapitału. Nie ma pieniędzy, które mógłby wykorzystać jako dźwignię do zmian. Działa wyłącznie jako lekarz. To czyni jego walkę z systemem jeszcze bardziej beznadziejną i samotną.
Finał losów
Zakończenie Lalki pozostaje otwarte. Wokulski znika w ruinach zamku w Zasławku. Ignacy Rzecki szuka go bezskutecznie. Prus nie daje jasnej odpowiedzi, czy bohater zginął, czy wyjechał do Paryża, by zająć się nauką u boku Ochockiego. Klęska Wokulskiego wynika z niemożności pogodzenia dwóch sprzecznych tożsamości.
Judym odchodzi świadomie. Wybiera samotność z pełną premedytacją. Zostawia płaczącą Joasię i idzie realizować swoją misję. Płaci za to najwyższą cenę – odrzuca wszystko, co ludzkie.
Symbolem wewnętrznego stanu Judyma na końcu powieści jest rozdarta sosna. Drzewo, które z jednej strony trzyma się ziemi, a z drugiej wpada do wyrobiska kopalni, obrazuje bolesne rozdarcie bohatera między pragnieniem miłości a poczuciem obowiązku.
Jak wykorzystać to zestawienie w wypracowaniu?
Porównanie Wokulskiego i Judyma to doskonały materiał do rozprawek o pracy organicznejPozytywistyczna idea traktująca społeczeństwo jako żywy organizm, w którym wszystkie warstwy muszą harmonijnie współpracować., konflikcie wartości czy motywie samotnika. Poniżej znajdziesz gotowe szablony do wykorzystania w tekście:
- Analogia: Podobnie jak Wokulski w Lalce Prusa, Tomasz Judym doświadcza niemożności pogodzenia osobistego szczęścia z poczuciem misji. Obaj płacą za swój idealizm całkowitym osamotnieniem.
- Kontrast: O ile Wokulski traci wszystko, goniąc za miłością, o tyle Judym świadomie od niej ucieka. Pokazuje to, że drogi do klęski społecznika mogą być zupełnie różne, choć ostateczny wynik pozostaje ten sam.
- Interpretacja epoki: Zestawienie obu bohaterów ujawnia pęknięcie między pozytywistyczną wiarą w skuteczność działania a młodopolskim przekonaniem, że jednostka skazana jest na walkę z systemem bez szans na zwycięstwo.