Inne
Powieść Bolesława Prusa to nie tylko historia nieszczęśliwej miłości, ale przede wszystkim rozległa panorama społeczna i filozoficzna epoki. Zgromadzone cytaty obrazują poglądy bohaterów na temat arystokracji, relacji damsko-męskich oraz bezwzględnych praw natury. Zrozumienie tych wypowiedzi ułatwia analizę motywów literackich i postaw światopoglądowych na egzaminie maturalnym.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Diagnoza polskiego społeczeństwa
Prus bezlitośnie punktuje wady najwyższych warstw społecznych. Z ust adwokata księcia padają gorzkie słowa o paraliżu woli, który dotknął elitę finansową i rodową.
„Oryginały to są, jak pan widział, ale ludzie dobrych chęci... Chcieliby coś robić, mają nawet rozum i ukształcenie, ale... energii brak!... Choroba woli, panie: cała klasa jest nią dotknięta... Wszystko mają: pieniądze, tytuły, poważanie, nawet powodzenie u kobiet, więc niczego nie pragną.”
Stanisław Wokulski dostrzega głębokie pęknięcie w narodzie. Widzi przepaść między uprzywilejowaną arystokracjąNajwyższa warstwa społeczna, która w "Lalce" jest krytykowana za bierność i pasożytnictwo. a wyzyskiwanym ludem, pozbawionym szans na awans.
„Szczególny kraj, w którym od tak dawna mieszkają obok siebie dwa całkiem różne narody: arystokracja i pospólstwo. Jeden mówi, że jest szlachetną rośliną, która ma prawo ssać glinę i mierzwę, a ten drugi albo przytakuje dzikim pretensjom, albo nie ma siły zaprotestować przeciw krzywdzie. A jak się to wszystko składało na uwiecznienie monopolu jednej klasy i zdławienie w zarodku każdej innej! Tak silnie wierzono w powagę rodu, że nawet synowie rzemieślników i handlarzy albo kupowali herby, albo podszywali się pod jakieś zubożałe rody szlachetne.”
Miłość jako choroba i romantyczne złudzenia
Doktor Michał Szuman odrzuca sentymentalne mity. Uczucie traktuje w kategoriach biologicznych, a kulturowe nakładki uważa za szkodliwe oszustwo.
„Miłość jest rzeczą zwyczajną wobec natury, a nawet, jeżeli chcesz, wobec Boga. Ale wasza głupia cywilizacja, oparta na poglądach rzymskich, dawno już zmarłych i pogrzebanych, na interesach papiestwa, na trubadurachŚredniowieczni poeci i muzycy, twórcy dworskiej poezji miłosnej, idealizujący kobiety., ascetyzmie, kastowości i tym podobnych badaniach, z naturalnego uczucia zrobiła... wiesz co?... Zrobiła nerwową chorobę!... Wasza niby to miłość rycersko - kościelno - romantyczna jest naprawdę obrzydliwym handlem opartym na oszustwie, które bardzo słusznie karze się dożywotnimi galerami, zwanymi małżeństwem. Biada jednak tym, co na podobny jarmark przynoszą serca... Ile on pochłania czasu, pracy, zdolności, ba! nawet egzystencyj...”
Cynizm Szumana to maska. W młodości doktor sam był romantykiem – po śmierci ukochanej próbował popełnić samobójstwo, zażywając truciznę. Odratowany, całkowicie zmienił swoje podejście do życia, stając się chłodnym obserwatorem rzeczywistości.
Szuman ostro krytykuje również sztuczne bariery klasowe i religijne, które niszczą naturalny porządek rzeczy i uniemożliwiają szczęście.
„(...) Nawet między zwierzętami nie znajdziesz tak podłych bydląt jak ludzie. W całej naturze samiec należy do tej samicy, która mu się podoba i której on się podoba. Toteż u bydląt nie ma idiotów. Ale u nas!... Jestem Żyd, więc nie wolno mi kochać chrześcijanki... On jest kupiec, więc niema prawa do hrabianki... A ty, który nie posiadasz pieniędzy, nie masz praw do żadnej zgoła kobiety... Podła wasza cywilizacja!... Chciałbym bodaj natychmiast zginąć, ale przywalony jej gruzami...”
Sam Wokulski miota się między skrajnościami. Z jednej strony idealizuje kobiety, przypisując im najwyższe cnoty, z drugiej – pod wpływem bolesnych rozczarowań – dostrzega ich wyrachowanie.
„Im [kobietom] natura dała tkliwsze serca, ruchliwszą wyobraźnię, subtelniejsze zmysły, i one to, nie zaś arystokracja, utrzymują w życiu codziennym wykwintność, w obyczajach łagodność, a nawet umieją budzić w nas najwznioślejsze uczucia. Tą lampą, której blaski ozłacają drogę cywilizacji, jest kobieta. Ona też bywa niewidzialną sprężyną czynów wymagających niezwykłego natężenia sił...”
„Nas nauczono widzieć w kobietach anioły i tak też je traktujemy. Jeżeli one jednak są przede wszystkim samicami, to my wydajemy się w ich oczach głupsi i niedołęźniejsi, niż jesteśmy (...). Nieraz pytam się, czy my nie zanadto ubóstwiamy kobiety, czy w ogóle nie traktujemy ich zbyt poważnie; poważniej i uroczyściej niż siebie samych”
Epoka bezpowrotnie żegna się z dawnymi ideałami. Szuman brutalnie podsumowuje los ludzi o wrażliwości z minionych dekad.
„RomantycyLudzie kierujący się w życiu uczuciem, wiarą w ideały i skłonnością do wielkich, często tragicznych uniesień. muszą wyginąć, to darmo; dzisiejszy świat nie dla nich... Powszechna jawność sprawia to, że już nie wierzymy ani w anielskość kobiet, ani w możliwość ideałów. Kto tego nie rozumie, musi zginąć albo dobrowolnie sam ustąpić...”
Filozofia, biologia i prawa natury
Bohaterowie „Lalki” często przyjmują perspektywę naukową lub fatalistyczną. Poglądy te odzwierciedlają najważniejsze prądy myślowe drugiej połowy XIX wieku:
- Scjentyzm – zaufanie do nauki i biologicznego tłumaczenia zjawisk społecznych.
- Ewolucjonizm – postrzeganie życia jako ciągłej walki o przetrwanie.
- Pesymizm – zwątpienie w sens ludzkich działań i siłę wyższych uczuć.
Jumart, pracownik hotelu, przywołuje starożytny motyw theatrum mundiMotyw teatru świata; koncepcja, według której życie to sztuka teatralna, a ludzie są jedynie aktorami., sprowadzając ludzkie ambicje do odgrywania ról.
„Świat podobny jest do amatorskiego teatru: więc nieprzyzwoicie jest pchać się w nim do ról pierwszych, a odrzucać podrzędne. Wreszcie, każda rola jest dobra, byle grać ją z artyzmem i nie brać jej zbyt poważnie.”
Wokulski, zafascynowany nauką, tłumaczy ludzkie zachowania przez pryzmat doboru naturalnegoMechanizm ewolucji opisany przez Darwina; przetrwanie jednostek najlepiej przystosowanych do środowiska..
„Co to jest dobór naturalny? Jest to skutek walki o byt, w której giną istoty nie posiadające pewnych uzdolnień, a zwyciężają więcej uzdolnione. Jaka jest najważniejsza zdolność: czy pociąg płciowy? Nie, wstręt do śmierci. Istoty, które nie miałyby wstrętu do śmierci, musiałyby wyginąć najpierwej. Gdyby człowieka nie hamował wstręt do śmierci, ten najmędrszy zwierz nie dźwigałby kajdan życia. W poezji staroindyjskiej są ślady, że istniała kiedyś ludzka rasa mająca mniejszy wstręt do śmierci aniżeli my. No i rasa ta wyginęła, a jej potomkowie są albo niewolnikami, albo ascetami.”
W chwilach największego kryzysu kupiec odrzuca litość. Po próbie samobójczej rzuca gorzkie słowa do dróżnika Wysockiego, który wyciągnął go spod kół pociągu.
„A na drugi raz…(…). Gdybyś spotkał takiego człowieka… rozumiesz?...gdybyś spotkał, nie ratuj go…kiedy kto chce dobrowolnie stanąć ze swoją krzywdą przed boskim sadem, nie zatrzymuj go…”
Próba samobójcza Wokulskiego ma miejsce w Skierniewicach, tuż po tym, jak podsłuchał w pociągu rozmowę Izabeli Łęckiej ze Starskim. Rozmowa ta, prowadzona w języku angielskim, ostatecznie zniszczyła jego złudzenia co do wierności i moralności arystokratki.
Narrator dorzuca do tych wydarzeń uniwersalne refleksje o ludzkiej naturze i cierpieniu.
„Dziwna bowiem jest natura ludzka: im mniej sami mamy skłonności do męczeństwa, tym natarczywiej żądamy go od innych.”
„Litość jest to uczucie równie przykre dla ofiarowującego jak i dla przyjmującego.”
Portrety warszawskiego salonu
Prus mistrzowsko charakteryzuje postacie drugoplanowe, obnażając ich hipokryzję. Julian Ochocki trafnie punktuje pustkę życiową i cynizm Starskiego.
„Trochę grał, trochę podróżował (zdaje mi się jednak, że głównie po paryskich i londyńskich knajpach, bo w te jego Chiny wierzyć mi się nie chce), ale specjalnie trudnił się bałamuceniem młodych mężatek. W tym to on mistrz i już ma tak ustaloną reputację, że mężatki wcale mu się nie opierają, a panny wierzą, że do której zacznie się umizgać Starski, natychmiast dostanie męża. Takie dobre zajęcie jak każde inne!... ”
Tomasz Łęcki to z kolei uosobienie arystokratycznej dumy całkowicie oderwanej od rzeczywistości. Z pozoru budzi szacunek, w praktyce jest bankrutemOsoba, która straciła cały majątek i nie jest w stanie spłacić swoich długów., który żyje ponad stan.
„Pan Tomasz Łęcki był to sześćdziesięciokilkuletni człowiek, niewysoki, pełnej tuszy, krwisty. Nosił nieduże wąsy, białe i do góry podczesane włosy, tej samej barwy. Miał siwe, rozumne oczy, postawę wyprostowaną, chodził ostro. Na ulicy ustępowano mu z drogi - a ludzie prości mówili: oto musi być pan z panów.”
„Jedni twierdzili, że pan Tomasz jest zdeklarowanym bankrutem, drudzy gotowi byli przysiąc, że zataił majątek, aby zapewnić szczęście jedynaczce.”