Stanisław Wokulski – romantyk czy pozytywista?
Stanisław Wokulski łączy w sobie cechy dwóch skrajnie różnych epok literackich. Jego biografia to ciągłe starcie irracjonalnych uniesień z chłodnym pragmatyzmem i wiarą w naukę. Ta wewnętrzna sprzeczność ostatecznie doprowadza głównego bohatera „Lalki” do tragicznego finału.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Biografia pełna sprzeczności
Bolesław Prus nie podaje nam życiorysu Wokulskiego w porządku chronologicznym. Poznajemy go we fragmentach, z relacji innych postaci i retrospekcji. Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Zaczynał jako subiekt w winiarni u Hopfera. W dzień pracował, w nocy ślęczał nad książkami. Dostał się do Szkoły Przygotowawczej, a potem do Szkoły GłównejPolska uczelnia wyższa działająca w latach 1862–1869, kuźnia kadr polskiego pozytywizmu..
Naukę przerwał wybuch powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, którego upadek wyznacza początek epoki pozytywizmu w Polsce.. Wokulski rzucił wszystko i poszedł walczyć. Po klęsce trafił na zesłanie do Irkucka. Tam wrócił do nauki i zyskał uznanie rosyjskich uczonych. Po powrocie do Warszawy ożenił się z rozsądku ze starszą wdową, Małgorzatą Minclową (z domu Pfeifer). Prowadził sklep, a po jej śmierci odziedziczył spory majątek.
Wszystko zmieniło się w teatrze. Zobaczył Izabelę Łęcką. Zakochał się natychmiast. Od tego momentu całe jego życie podporządkowane było jednemu celowi – zdobyciu arystokratki. Wyjechał do Bułgarii, by na dostawach dla wojska zbić fortunę. Dla niej znosił upokorzenia i próbował wkupić się w łaski salonów, a zwłaszcza ojca Izabeli, Tomasza Łęckiego.
Bolesław Prus celowo wyposażył Wokulskiego w cechy dwóch pokoleń. Rok 1860 symbolizuje czas przed wybuchem powstania styczniowego, pełen romantycznych zrywów i spisków. Z kolei rok 1870 to początek epoki pozytywizmu, w której dominował kult pracy, nauki i bogacenia się.
Romantyk sprzed roku sześćdziesiątego
Doktor Szuman podsumował przyjaciela jednym, niezwykle trafnym zdaniem:
„Stopiło się w nim dwu ludzi: romantyk sprzed roku sześćdziesiątego i pozytywista z siedmdziesiątego”
Romantyczna natura Wokulskiego ujawnia się przede wszystkim w jego podejściu do uczuć. Miłość do Izabeli jest ślepa, destrukcyjna i absolutna. Bohater idealizuje kobietę. Traktuje ją jak bóstwo, ignorując jej wady i wyrachowanie. Rzuca na szalę cały swój majątek. Przepłaca za kamienicę Łęckich, aby uratować ich przed bankructwem. Kupuje klacz wyścigową, organizuje klakierów w teatrze. Zachowuje się irracjonalnie i jest na każde skinienie panny.
Romantyczny jest również jego patriotyzm. Udział w zbrojnym zrywie to klasyczny motyw z literatury pierwszej połowy XIX wieku. Wokulski ma w sobie wyraźny rys bohatera bajronicznegoSamotny buntownik, rozdarty wewnętrznie, skłócony ze światem i trawiony przez nieszczęśliwą miłość. – jest samotny, wyobcowany, niezrozumiany przez otoczenie. Nawet jego zniknięcie w ruinach zamku w Zasławiu pozostaje tajemnicą. Nie wiemy, czy zginął pod gruzami, czy rozpoczął nowe życie.
Pozytywista z siedemdziesiątego
Z drugiej strony Wokulski to człowiek twardo stąpający po ziemi. Jego fascynacja nauką to czysty pozytywizm. Zamiast poezji, wybiera przedmioty ścisłe. Wierzy w postęp techniczny. Finansuje badania paryskiego profesora Geista nad metalem lżejszym od powietrza. Imponuje mu Julian Ochocki – młody arystokrata i pasjonat nauki.
Wokulski to także genialny kapitalista. Potrafi w rok potroić swój majątek. Zna mechanizmy rynkowe, inwestuje, zakłada spółkę do handlu ze Wschodem. Nie przejmuje się opinią warszawskiego salonu i robi interesy z rosyjskim kupcem SuzinemBogaty kupiec rosyjski, przyjaciel Wokulskiego z czasów zesłania na Syberię, z którym bohater robi wielkie interesy..
Bohater „Lalki” realizuje w praktyce główne hasła swojej epoki:
- Praca u podstawPozytywistyczne hasło nawołujące do edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych.: Pomaga najbiedniejszym. Wyciąga z nędzy prostytutkę Mariannę, daje pracę Węgiełkowi, dba o braci Wysockich.
- Praca organiczna: Rozbudowuje sklep, zatrudnia setki osób, tworzy śmiałe projekty nowoczesnej przebudowy warszawskiego Powiśla.
- Asymilacja Żydów: Ocenia ludzi wyłącznie po ich kompetencjach i pracowitości. Współpracuje z Szlangbaumem, ignorując antysemickie nastroje społeczeństwa.
Tragiczne pęknięcie
Wokulski wymyka się prostym klasyfikacjom. Nie jest ani czystym romantykiem, ani wzorowym pozytywistą. To postać tragiczna, rozdarta między dwiema epokami. Rozum kazał mu budować majątek i zmieniać społeczeństwo. Serce pchnęło go ku kobiecie, która reprezentowała zepsuty, odchodzący w przeszłość świat arystokracji. Ta wewnętrzna wojna z góry skazywała go na klęskę.