Społeczeństwo Warszawy w Lalce
Bolesław Prus w „Lalce” kreśli drobiazgowy obraz warszawskiego społeczeństwa, które stanowi w powieści miniaturę całego polskiego narodu końca XIX wieku. Pisarz poddaje surowej ocenie wszystkie warstwy społeczne, od zdegenerowanej arystokracji, przez bierne mieszczaństwo, aż po żyjący w skrajnej nędzy lud. Diagnoza ta ukazuje chory organizm społeczny, trawiony przez apatię, podziały i brak perspektyw na wspólną pracę.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Arystokracja – chora głowa narodu
Prus poświęca tej warstwie najwięcej miejsca, oceniając ją w przeważającej mierze negatywnie. Wśród najważniejszych reprezentantów arystokracji w powieści znajdują się: Tomasz i Izabela Łęccy, baronostwo Krzeszowscy, hrabina Karolowa, Książę, prezesowa Zasławska, Julian Ochocki, baron Dalski, Kazimierz Starski oraz Wąsowska.
Arystokracja w „Lalce” to grupa całkowicie wyalienowana. Jej przedstawiciele uważają się za wyższą rasę, odciętą od problemów zwykłych ludzi. Żyją jako rentierzyOsoby utrzymujące się z dochodów płynących od posiadanego kapitału, nieruchomości lub odsetek bankowych, niepracujące zawodowo., trwoniąc ogromne majątki na zagraniczne podróże, stroje i wystawne przyjęcia. Tomasz Łęcki przepuszcza całą fortunę na utrzymanie pozorów bogactwa i garderobę córki, a Kazimierz Starski poluje wyłącznie na panny z posagiem.
Moralne zepsucie tej sfery widać doskonale w ich stosunku do dobroczynności. Organizowane przez nich kwestyZbiórki pieniędzy na cele charytatywne, w XIX wieku często traktowane przez wyższe sfery jako okazja do spotkań towarzyskich i lansu. nie wynikają ze współczucia dla biednych, lecz z chęci pokazania się w towarzystwie. Arystokraci dysponują kapitałem i wykształceniem, ale paraliżuje ich brak woli działania. Doskonale podsumowuje to adwokat w rozmowie z Wokulskim:
„Chcieliby coś robić, mają nawet rozum i ukształcenie, ale... energii brak!... Choroba woli, panie: cała klasa jest nią dotknięta... Wszystko mają: pieniądze, tytuły, poważanie, nawet powodzenie u kobiet, więc niczego nie pragną.”
Prus łagodzi ten surowy obraz, wprowadzając trzy postacie wyłamujące się ze schematu. Prezesowa Zasławska autentycznie dba o chłopów w swoim majątku. Julian Ochocki dystansuje się od salonowego życia, poświęcając cały czas nauce i wynalazkom. Z kolei Książę wykazuje postawę patriotyczną – martwi go los kraju i próbuje inicjować spółki handlowe, choć ostatecznie brakuje mu wytrwałości.
Szlachta ziemiańska – wysadzeni z siodła
To najmniej wyeksponowana grupa w powieści. Jej głównym reprezentantem jest Ignacy Wirski. Niegdyś posiadał własny majątek ziemski, ale go stracił i obecnie pracuje jako rządca w kamienicy Łęckich. Wirski uosabia los wysadzonych z siodłaSzlachta, która w wyniku represji po powstaniu styczniowym lub uwłaszczenia chłopów straciła majątki i musiała przenieść się do miast w poszukiwaniu pracy.. Jego życie stało się szare i monotonne. Zrezygnowany, odcięty od spraw politycznych, szuka pocieszenia w alkoholu. Nie ma już wpływu na kształtowanie rzeczywistości.
Mieszczaństwo – podzielone i bierne
Warszawskie mieszczaństwo to w „Lalce” warstwa skrajnie niejednorodna. Dzieli się pod względem narodowościowym (Polacy, Niemcy, Żydzi), majątkowym i pokoleniowym. Brakuje im solidarności i zmysłu do interesów. Kiedy Stanisław Wokulski wykazuje się inicjatywą i pomnaża majątek, polscy kupcy traktują go z zawiścią i uznają za wariata. Zamiast działać, wolą przesiadywać w jadłodajniach – symbolem takiej apatii jest radca Węgrowicz, spędzający całe dnie nad kuflem piwa.
Na tle biernych Polaków wyraźnie wyróżnia się mniejszość żydowska. Prus ukazuje ją w sposób złożony. Z jednej strony Żydzi są niezwykle przedsiębiorczy, oszczędni i posiadają żyłkę do handlu. Z drugiej strony pisarz punktuje ich bezwzględne dążenie do zysku. Stopniowo przejmują oni kontrolę nad warszawskim rynkiem, czego symbolem jest Henryk Szlangbaum, który ostatecznie wykupuje sklep i spółkę Wokulskiego.
Wątek żydowski w „Lalce” to gorzka refleksja nad upadkiem pozytywistycznego hasła asymilacji ŻydówPozytywistyczny postulat włączenia mniejszości żydowskiej w polskie życie społeczne i kulturalne przy zachowaniu przez nich odrębności religijnej.. Prus pokazuje narastający w polskim społeczeństwie antysemityzm. Polscy kupcy, zamiast konkurować z Żydami jakością pracy, obwiniają ich o własne niepowodzenia i bojkotują ich interesy.
Lud – skrajna nędza Powiśla
Najniższa warstwa społeczna żyje w warunkach urągających ludzkiej godności. Chłopi i biedota miejska nie mają żadnych szans na edukację czy poprawę swojego losu. Są wyzyskiwani i zepchnięci na margines. Prus obrazuje tę tragedię poprzez postacie takie jak woźnica Wysocki, który nie ma za co nakarmić rodziny, czy Marianna – dziewczyna zmuszona przez biedę do prostytucji. Bez pomocy z zewnątrz (którą oferuje im Wokulski, realizując hasło pracy u podstawPozytywistyczny program edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych (chłopów i biedoty miejskiej).) ci ludzie są skazani na śmierć głodową lub moralny upadek.
Chory organizm społeczny
Obraz społeczeństwa w „Lalce” to pesymistyczna diagnoza polskiej rzeczywistości. Prus dostrzega w narodzie mechanizmy prowadzące do samodestrukcji. Główne grzechy ówczesnej Warszawy to:
- całkowity brak jedności i współpracy między klasami,
- przepaście majątkowe nie do pokonania,
- szerząca się nietolerancja i antysemityzm,
- konserwatyzm i ślepe przywiązanie do przestarzałych podziałów stanowych.
Arystokracja gnije od środka, mieszczaństwo jest skłócone i pozbawione ambicji, a lud wegetuje w nędzy. Cały organizm społeczny jest śmiertelnie chory, a Prus nie daje czytelnikowi łatwej nadziei na jego szybkie uzdrowienie.