Bolesław Prus - biografia

Wczesne życie i edukacja

Aleksander Głowacki, bo tak brzmiało prawdziwe imię i nazwisko pisarza, urodził się 20 sierpnia 1847 roku na plebanii w Hrubieszowie. Jego ojciec, Antoni Głowacki, pracował w pobliskiej wsi Żabcze jako dworski ekonom. Pochodził ze zubożałej szlachty wołyńskiej i pieczętował się herbemZnak rozpoznawczy rodu szlacheckiego, dziedziczony z pokolenia na pokolenie. Prus. To właśnie ta nazwa rodowa posłużyła później Aleksandrowi za literacki pseudonim. Matka, Apolonia z Trembińskich, również wywodziła się ze szlachty.

Dzieciństwo przyszłego pozytywistyZwolennik prądu ideowego po 1864 roku, stawiającego na naukę, pracę u podstaw i rozwój gospodarczy zamiast zbrojnych zrywów. naznaczyła tragedia. Matka zmarła, gdy chłopiec miał zaledwie trzy lata. Sześć lat później odszedł ojciec. Osieroconym Aleksandrem i jego starszym bratem Leonem zaopiekowała się rodzina – najpierw babka Marcjanna Trembińska w Puławach, a następnie ciotka w Lublinie.

Edukację rozpoczął w domu ciotki, by w 1856 roku trafić do Szkoły Realnej w Lublinie. Później przeniósł się do Siedlec, gdzie zamieszkał z bratem, nauczycielem historii i geografii. Młody Głowacki nie należał do wzorowych uczniów. Jak sam wspominał po latach, wolał wagary, łyżwy i bitwy na kije niż ślęczenie nad książkami. W 1861 roku rozpoczął naukę w Męskim Gimnazjum Klasycznym w Kielcach.

W 1863 roku szesnastoletni Aleksander uciekł ze szkoły, by wziąć udział w powstaniu styczniowymPolskie powstanie narodowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku.. Pod koniec grudnia został ranny w potyczce pod Siedlcami. Trafił do szpitala, a następnie do rosyjskiego więzienia w Lublinie. Przed zsyłką na Sybir uratowały go starania ciotki. Wrócił do lubelskiego gimnazjum, które ukończył w 1866 roku z ocenami celującymi z matematyki i nauk przyrodniczych.

Fascynacja naukami ścisłymi zaprowadziła go na Wydział Matematyczno-FizycznyKierunek ścisły, niezwykle popularny wśród pozytywistów ceniących empiryczne, naukowe podejście do świata. Szkoły Głównej w Warszawie.

Studiował tam u boku innych wybitnych twórców epoki, takich jak Henryk Sienkiewicz czy Aleksander Świętochowski. Skrajna bieda zmusiła go jednak do przerwania nauki po dwóch latach. Próbował jeszcze studiować w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, ale ostatecznie porzucił edukację akademicką. Imał się różnych zajęć – był guwernerem, ślusarzem, robotnikiem fabrycznym i prelegentem ludowym.

Debiut i pierwsze dzieła

W 1870 roku Głowacki wrócił do Warszawy. Pracował fizycznie w fabryce Lilpopa i Raua, próbując po prostu przetrwać. Przełom nastąpił w 1872 roku. Wtedy zadebiutował jako dziennikarz, publikując artykuły w „Opiekunie Domowym” i „Niwie”. Przyjął pseudonim Bolesław Prus.

Rok później nawiązał współpracę z pismami satyrycznymi – „Muchą” i „Kolcami”. Prawdziwą sławę przyniosły mu jednak Kroniki tygodniowe. W latach 1875–1911 napisał blisko 1100 felietonówKrótki, cykliczny utwór publicystyczny, często o satyrycznym zabarwieniu, komentujący bieżące wydarzenia społeczno-kulturalne.. Teksty te do dziś uchodzą za absolutną klasykę polskiego dziennikarstwa. Praca ta dawała mu stabilność finansową, ale bywała wyczerpująca. Aleksander Świętochowski podsumował to gorzko:

Prus był Herkulesem, ale Herkulesem, który nieraz w swych kronikach musiał obierać kartofle zamiast skręcać hydrom głowy. Nie pozwolono mu się rozwinąć, wytrącono maczugę z ręki i wsadzono mu cienki rożenek.

Dzięki stałym dochodom w 1876 roku Prus poślubił Oktawię z Trembińskich, swoją daleką kuzynkę. W tym samym czasie zaczął intensywnie pisać noweleKrótki utwór epicki o zwartej, jednowątkowej fabule i wyraźnie zarysowanym punkcie kulminacyjnym.. W latach 1876–1884 stworzył ich ponad sto. Do najsłynniejszych należą Kamizelka, Antek, Powracająca fala oraz Przygoda Stasia.

Dojrzałość twórcza

Prusowi marzyły się wielkie formy literackie. W 1884 roku wdał się w polemikę z Sienkiewiczem, ogłaszając własny program powieściowy. Chciał tworzyć dzieła w duchu realizmuKierunek w literaturze dążący do wiernego, obiektywnego i opartego na obserwacji odtwarzania rzeczywistości., które odpowiadałyby na najważniejsze pytania epoki.

W 1886 roku na łamach „Wędrowca” ukazała się Placówka. Pismo to było głównym organem polskich naturalistówPrąd literacki ukazujący świat z niemal fotograficzną dokładnością, często skupiający się na biologicznych uwarunkowaniach człowieka.. Prus czerpał z ich postulatów, ale nigdy nie podporządkował się im całkowicie. Wierzył, że literatura ma nie tylko opisywać świat, ale też pełnić funkcję wychowawczą. W jednej z kronik pisał:

W literaturze tzw. pięknej społeczeństwo poznaje samo siebie. (...) [Pisarz] jest nie tylko artystą, ale badaczem i odkrywcą: nie tylko bawi, ale i uczy przedmiotów najważniejszych, bo tych, które nas bezpośrednio otaczają, z którymi mamy ciągłe stosunki.

Kolejne lata przyniosły jego najwybitniejsze powieści. Powstała Lalka (1890), Emancypantki (1894) oraz Faraon (1897). Ta ostatnia, choć osadzona w realiach starożytnego Egiptu za panowania fikcyjnego Ramzesa XIII, stanowiła uniwersalny traktat o władzy i mechanizmach państwowych. Po Faraonie pisarz na długo zamilkł jako powieściopisarz. Dopiero rewolucja 1905 roku skłoniła go do napisania powieści Dzieci (1909). Ostatniego dzieła, Przemian, nie zdążył ukończyć.

Kontekst historyczny

Twórczość Prusa jest nierozerwalnie związana z burzliwymi przemianami drugiej połowy XIX wieku. Osobiste doświadczenie klęski powstania styczniowego ukształtowało jego niechęć do zbrojnych zrywów. Zamiast romantycznej walki, propagował pracę u podstawPozytywistyczne hasło nawołujące do edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych, głównie chłopów. oraz pracę organicznąDziałanie na rzecz rozwoju gospodarczego i kulturalnego całego społeczeństwa, traktowanego jako jeden żywy organizm..

Jego ścisłe, matematyczne wykształcenie przełożyło się na analityczny styl pisania. Prus obserwował rozwijający się kapitalizm, urbanizację Warszawy i narastające nierówności społeczne. Musiał przy tym nieustannie omijać rosyjską cenzuręUrzędowa kontrola publikacji, w zaborze rosyjskim surowo zakazująca pisania o niepodległości czy krytykowania władzy carskiej., stosując język aluzji i niedopowiedzeń.

Spuścizna i znaczenie

Bolesław Prus zmarł nagle 19 maja 1912 roku w Warszawie. Został pochowany na PowązkachNajstarsza i najbardziej znana zabytkowa nekropolia w Warszawie, miejsce spoczynku wielu wybitnych Polaków.. Jego grobowiec z czarnego marmuru zdobi rzeźba dziecka z wyciągniętymi rękami i krótki, wymowny napis: „Serce serc”.

Ten przydomek idealnie oddaje stosunek czytelników do pisarza. Cała jego twórczość wynikała z głębokiej empatii i troski o los drugiego człowieka. Prus wierzył, że rzetelna i mądra praca jest kluczem do lepszego urządzenia świata. Do dziś pozostaje jednym z najwnikliwszych obserwatorów polskiego społeczeństwa, a jego powieści regularnie doczekują się nowych ekranizacjiAdaptacja utworu literackiego na potrzeby filmu lub serialu telewizyjnego..

Kalendarium twórczości – najważniejsze utwory

Powieści (według wydań książkowych):

• 1877 – Dusze w niewoli
• 1885 – Anielka (pierwsza wersja pt. Chybiona powieść ukazała się w „Wędrowcu” w 1880 r.)
• 1886 – Placówka (pierwodruk w „Wędrowcu” 1885–1886)
• 1890 – Lalka (pierwodruk w „Kurierze Codziennym” 1888–1889)
• 1894 – Emancypantki (pierwodruk w „Kurierze Codziennym” 1890)
• 1897 – Faraon (pierwodruk w „Tygodniku Ilustrowanym” 1895–1896)
• 1909 – Dzieci

Małe formy prozatorskie (nowele i opowiadania):

• 1875 – Pałac i rudera
• 1879 – Przygoda Stasia
• 1880 – Powracająca fala, Michałko, Antek, Nawrócony
• 1881 – Katarynka
• 1882 – Kamizelka, On
• 1883 – Milknące głosy, Grzechy dzieciństwa
• 1884 – Na wakacjach, Omyłka
• 1885 – Cienie
• 1888 – Z legend dawnego Egiptu
• 1890 – Sen

Publicystyka:

Cykl felietonów pt. Kroniki tygodniowe zamieszczany w:

• 1875–1887 – „Kurierze Warszawskim”
• 1887–1901 – „Kurierze Codziennym”
• 1905–1911 – „Tygodniku Ilustrowanym”

Filmy nakręcone na podstawie utworów Bolesława Prusa

• 1982 – Pensja pani Latter (reż. Stanisław Różewicz, na motywach Emancypantek)
• 1980 – Grzechy dzieciństwa (reż. Krzysztof Nowak)
• 1979 – Placówka (reż. Zygmunt Skonieczny)
• 1977 – Lalka (serial TV, reż. Ryszard Ber)
• 1971 – Kamizelka (film TV, reż. Stanisław Jędryka)
• 1971 – Antek (film TV, reż. Wojciech Fiwek)
• 1970 – Przygoda Stasia (film TV, reż. Andrzej Konic)
• 1968 – Lalka (reż. Wojciech Jerzy Has)
• 1967 – Katarynka (film TV, reż. Stanisław Jędryka)
• 1965 – Faraon (reż. Jerzy Kawalerowicz, nominacja do Oscara)
• 1947 – Nawrócony (reż. Jerzy Zarzycki)