Syzyfowe prace - streszczenie w pigułce
Powieść Stefana Żeromskiego ukazuje losy Marcina Borowicza i innych polskich chłopców, którzy dorastają w zaborze rosyjskim i zmagają się z przymusową rusyfikacją. Po latach buntu i poszukiwań młodzi bohaterowie odnajdują swoją narodową tożsamość, a Marcin przeżywa pierwszą, niespełnioną miłość. Głównym motywem utworu jest daremny trud zaborców, których wysiłki wynarodowienia polskiej młodzieży przypominają bezcelową pracę mitycznego Syzyfa.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Szkoła początkowa w Owczarach
Powieść zaczyna się, gdy rodzice przywożą małego Marcinka do wiejskiej szkoły w Owczarach. Chłopiec płacze i rozpacza po pożegnaniu z matką. Pierwszy dzień w nowym miejscu jest dla niego bardzo trudny. Z czasem jednak wdraża się w naukę i szkolne obowiązki.
Nauczyciel Wiechowski w panice przygotowuje uczniów na wizytę rosyjskiego inspektora. Gdy przyjeżdża Jaczmieniew, naczelnik ostro krytykuje pracę nauczyciela. Sytuację ratują miejscowe chłopki. Skarżą się one, że nauczyciel zmusza ich dzieci do śpiewania po rosyjsku. To wywołuje wielką radość pana Ferdynanda. Jaczmieniew rozważa potem skuteczność rusyfikacji i metod nauczania na wsi.
Początki w gimnazjum klerykowskim
Kolejny etap to nauka w gimnazjum w Klerykowie. Aby zdać trudne egzaminy wstępne, Marcin bierze korepetycje u nauczyciela Majewskiego. Po zdanych egzaminach zostaje przyjęty do klasy wstępnej. Zamieszkuje na stancjiWynajmowany pokój dla ucznia, często połączony z opieką i wyżywieniem u gospodarzy. u „starej Przepiórzycy”.
Początki w nowej szkole są trudne. Marcin czuje się samotny. Współczuje innemu uczniowi, Romkowi, któremu grozi wyrzucenie. Po wizycie w domu rodzinnym i promocji do pierwszej klasy, na chłopca spada ogromny cios. Umiera jego matka. Marcin zaprzyjaźnia się z „Wilczkiem” i opuszcza się w nauce.
W szkole dochodzi do awantury. Ksiądz Wargulski wyrzuca rosyjskiego inspektora z kościoła za to, że ten kazał śpiewać pieśni po rosyjsku. Niedługo potem chłopcy zostają przyłapani podczas zabawy w parku. W tym czasie Marcin przeżywa okres głębokiej religijności, szukając pocieszenia w wierze.
Wakacje i zmiany w szkole
W wakacje przed piątą klasą Marcin jedzie do Gawronek. Tam poznaje myśliwego Szymona Nogę. Opowieść Szymona o powstańcachZryw Polaków przeciwko Rosji w 1863 roku. Zakończył się klęską i nasileniem represji. robi na chłopcu duże wrażenie. Razem wyruszają na nocną wyprawę na głuszce.
Po powrocie do Klerykowa okazuje się, że w gimnazjum zaszły duże zmiany. Sytuacja polskich uczniów pogarsza się z powodu nasilonej rusyfikacji. Młodzież bierze udział w przedstawieniu rosyjskiego teatru amatorskiego. Marcin zaczyna regularnie bywać w domu rosyjskiego inspektora Zabielskiego. Chłopak ulega jego wpływom i staje się lojalny wobec zaborców.
Historia Andrzeja Radka
W tym czasie poznajemy Andrzeja Radka. To uparty chłopak z biednej wiejskiej rodziny. Pracuje jako korepetytor u Płoniewicza, aby utrzymać się w mieście. Udaje mu się dostać do gimnazjum, ale jest tam bardzo samotny. Koledzy z klasy wyśmiewają jego wiejskie pochodzenie i zniszczony ubiór.
Ciągłe dokuczanie doprowadza do bójki Radka z jednym z uczniów. Andrzejowi grozi natychmiastowe wydalenie ze szkoły. Wtedy niespodziewanie wstawia się za nim Marcin Borowicz. Jego interwencja u dyrektora ratuje Radka przed wyrzuceniem na bruk.
Przebudzenie narodowe
W szóstej klasie uczniowie dzielą się na dwie grupy: pilnych „literatów” i leniwych „wolnopróżniaków”. Duży wpływ na młodzież ma dzieło historyka Buckle'a. Marcin obraca się w gronie materialistówPogląd filozoficzny, według którego istnieje tylko materia, a świat można wyjaśnić naukowo, bez odwoływania się do religii.. Podczas lekcji historii uczeń Walecki głośno protestuje przeciwko kłamstwom nauczyciela na temat Polski. Marcin nie popiera kolegi, a Walecki zostaje surowo ukarany.
W szkołach pod zaborem rosyjskim nauczyciele celowo zakłamywali historię Polski. Przedstawiali Polaków jako buntowników i naród bez przyszłości, aby zniechęcić młodzież do patriotyzmu.
Przełom następuje, gdy do klasy dołącza nowy uczeń, Bernard Zygier. Podczas lekcji języka polskiego Zygier recytuje „Redutę Ordona”. Marcin jest głęboko wzruszony i przeżywa duchową przemianę. Zrozumiał, jak bardzo dał się zmanipulować Rosjanom.
Uczniowie zaczynają potajemnie spotykać się w domu Gontali. Czytają tam polską literaturę i uczą się prawdziwej historii. Radek i Zygier zaprzyjaźniają się. Marcin śledzi nauczyciela Majewskiego, który próbuje nakryć uczniów. Borowicz mści się na nim za dawne krzywdzenie młodzieży, obrzucając go błotem.
Matura i pierwsza miłość
Rozpoczynają się gorączkowe przygotowania do egzaminu maturalnego. W tym czasie Marcin zakochuje się w Annie Stogowskiej. Uczniowie nazywają ją „Birutą”. To pierwsza, bardzo silna miłość chłopaka.
Po zdanej maturze i wakacjach Borowicz wraca do Klerykowa. Odwiedza dawną stancję u „starej Przepiórzycy”. Niestety, dowiaduje się, że „Biruta” wyjechała z ojcem w głąb Rosji. Zrozpaczony Marcin siedzi w parku, w miejscu, gdzie widywał ukochaną.
W tych trudnych chwilach spotyka Andrzeja Radka. Dawny znajomy podchodzi do niego i w milczeniu podaje mu rękę. Ten gest oznacza wsparcie i solidarność w dorosłym, trudnym życiu.