Główne wątki Syzyfowych prac
Powieść Stefana Żeromskiego opiera się na trzech głównych wątkach, które wzajemnie się przenikają. Śledzimy w niej proces dorastania Marcina Borowicza oraz trudną drogę do edukacji chłopskiego syna, Andrzeja Radka. Tłem dla losów bohaterów jest bezwzględna rusyfikacja, z którą polska młodzież ostatecznie wygrywa.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Dorastanie Marcina Borowicza
Poznajemy Marcina Borowicza jako ośmioletniego chłopca. Przez kolejne jedenaście lat obserwujemy jego drogę do dorosłości. Początki są trudne. Marcin rozstaje się z rodzicami i trafia do wiejskiej szkoły w Owczarach, a potem do gimnazjum w Klerykowie.
Chłopak musi szybko nauczyć się samodzielności. Bardzo przeżywa śmierć ukochanej matki. Jego ojciec rzadko się nim interesuje, co odbija się na słabych ocenach Marcina.
Pewnego dnia chłopak strzela ze starego pistoletu w parku. Ze strachu przed wyrzuceniem ze szkoły wpada w panikę. Szuka ratunku w religii i na krótki czas staje się niezwykle pobożny.
Przełom następuje, gdy Marcin łamie szkolny zakaz i idzie na rosyjskie przedstawienie teatralne. Tam poznaje inspektora Zabielskiego. Staje się jego ulubieńcem i pod jego wpływem ulega rusyfikacjiPrzymusowe narzucanie rosyjskiej kultury, języka i obyczajów narodom podbitym przez Rosję.. Marcin zaczyna gardzić polskością i zakłada kółko miłośników rosyjskiej literatury.
Mimo to potrafi okazać serce. Kiedy jego szkolny kolega, Andrzej Radek, zostaje wyrzucony z gimnazjum za bójkę, Marcin wstawia się za nim u dyrekcji.
Prawdziwy wstrząs przychodzi podczas lekcji języka polskiego. Nowy uczeń, Bernard Zygier, recytuje Redutę Ordona Adama Mickiewicza.
„Reduta Ordona” to wiersz opisujący obronę Warszawy przed Rosjanami podczas powstania listopadowego. W zaborze rosyjskim czytanie tego utworu było surowo karane.
Borowicz przypomina sobie opowieści strzelca Nogi o polskich powstańcach. W jednej chwili odzyskuje narodową tożsamość. Od tej pory potajemnie czyta polskie książki i mści się na nauczycielu szpiegującym uczniów.
Pod koniec szkoły Marcin przeżywa pierwszą miłość. Zakochuje się w Annie Stogowskiej, zwanej „Birutą”. Po zdaniu maturyEgzamin dojrzałości kończący szkołę średnią, otwierający drogę na studia. wraca do Klerykowa, by się z nią spotkać. Dowiaduje się jednak, że dziewczyna wyjechała z ojcem w głąb Rosji.
Załamany chłopak siada na ławce w parku. Wtedy podchodzi do niego Andrzej Radek i w milczeniu podaje mu rękę. Ten gest daje Marcinowi siłę na przyszłość.
Dzieje Andrzeja Radka
Andrzej Radek to syn biednego fornalaPracownik najemny w dawnym majątku ziemskim, zajmujący się głównie końmi i wozami.. Jako dziecko musiał paść dworskie gęsi i świnie. Uczono go ślepego posłuszeństwa wobec bogatych panów.
Jego los odmienia Antoni Paluszkiewicz, zwany „Kawką”. To schorowany korepetytorPrywatny nauczyciel pomagający w nauce, często mieszkający w domu ucznia. z dworu, z którego wszyscy się śmieją. Paluszkiewicz uczy Jędrka czytać i pisać. Widząc talent chłopca, za własne oszczędności opłaca mu naukę w progimnazjumNiższa szkoła średnia w zaborze rosyjskim, przygotowująca do nauki w pełnym gimnazjum. w Pyrzogłowach.
Po śmierci „Kawki” Andrzej postanawia uczyć się dalej. Idzie pieszo do gimnazjum w Klerykowie. Utrzymuje się sam, udzielając lekcji w domu państwa Płoniewiczów.
W szkole jest wyśmiewany z powodu chłopskiego pochodzenia i biedy. Kiedy uczeń Tymkiewicz chamsko z niego drwi, Radek rzuca się na niego z pięściami. Zostaje za to wyrzucony ze szkoły, ale z pomocą przychodzi mu Marcin Borowicz.
Andrzej dochodzi do patriotyzmu inną drogą niż koledzy. Nocami, po ciężkiej pracy, czyta polskie książki wyrzucone przez swoich pracodawców. Z czasem zaprzyjaźnia się z Bernardem Zygierem i dołącza do tajnych spotkań młodzieży u kolegi, Gontali.
Rusyfikacja polskiej młodzieży
Głównym problemem ukazanym w powieści jest walka zaborcyPaństwo, które siłą zajęło terytorium innego kraju. Dla Polski w XIX wieku były to Rosja, Prusy i Austria. z polskością. Akcja toczy się po upadku powstania styczniowegoZbrojny zryw Polaków przeciwko Rosji z 1863 roku. Po jego upadku nasilono represje.. Władze carskie robią wszystko, by wynarodowić młodych Polaków.
Proces ten zaczyna się już w wiejskiej szkole w Owczarach. Nauczyciel Wiechowski zmusza dzieci do śpiewania rosyjskich pieśni. Uczniowie muszą uczyć się wszystkiego na pamięć po rosyjsku, często w ogóle nie rozumiejąc słów.
W gimnazjum w Klerykowie system jest jeszcze bardziej bezwzględny. Uczniowie są odcięci od rodzin i kontrolowani na każdym kroku. Nauczyciele tacy jak inspektor Zabielski stosują podstępne metody. Zamiast krzyczeć, udają przyjaciół i wciągają młodzież w rosyjską kulturę.
Uczniowie zaczynają gardzić Polską, a nawet myśleć po rosyjsku. Ten starannie zaplanowany system niszczy pojawienie się Bernarda Zygiera. Chłopak przyjeżdża z Warszawy, gdzie działał w tajnych kółkach.
Zygier uświadamia kolegom, czym jest prawdziwy patriotyzmMiłość do własnej ojczyzny, szacunek dla jej historii i gotowość do poświęceń.. Młodzież zaczyna potajemnie spotykać się, by czytać polską literaturę i poznawać zakazaną historię.
Tytułowe „syzyfowe prace” to nawiązanie do greckiego mitu o Syzyfie. Oznacza pracę ciężką, bezcelową i z góry skazaną na porażkę – tak jak wysiłki rosyjskich nauczycieli, którzy nie zdołali zniszczyć polskości w uczniach.
Wysiłki rosyjskich władz szkolnych okazują się bezcelowe. Pomimo surowych zakazów, młodzi Polacy odnajdują swoją tożsamość i są gotowi stawiać opór.