Czas akcji
Powieść Bolesława Prusa operuje dwiema płaszczyznami czasowymi, które łącznie obejmują niemal całe XIX stulecie. Akcja właściwa toczy się na przestrzeni niespełna dwóch lat, od marca 1878 do października 1879 roku. Z kolei pamiętniki Ignacego Rzeckiego wprowadzają perspektywę retrospektywną, sięgającą czasów napoleońskich, Wiosny Ludów oraz powstania styczniowego.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Akcja właściwa: 1878–1879
Wydarzenia opisywane przez trzecioosobowego narratora rozgrywają się w ściśle określonym czasie. Obejmują niespełna dwa lata z życia bohaterów, a początek akcji wyznacza marzec 1878 roku. Prus precyzyjnie osadza fabułę w realiach historycznych, co potwierdza już pierwsze zdanie powieści:
W początkach roku 1878, kiedy świat polityczny zajmował się pokojem san-stefańskimTraktat pokojowy z 3 marca 1878 roku kończący wojnę rosyjsko-turecką, szeroko dyskutowany w ówczesnej Europie., wyborem nowego papieża albo szansami europejskiej wojny, warszawscy kupcy tudzież inteligencja pewnej okolicy Krakowskiego Przedmieścia niemniej gorąco interesowała się przyszłością galanteryjnego sklepu pod firmą J. Mincel i S. Wokulski.
Wydarzenia bieżące kończą się w październiku 1879 roku. Wtedy urywają się informacje o losach Stanisława Wokulskiego po wysadzeniu ruin zamku w Zasławiu.
 | Czytaj Lalkę w formacie pdfPobierz w serwisie wolnelektury.pl |
Czas retrospektywny: Pamiętniki starego subiekta
Druga warstwa czasowa rozszerza ramy powieści o kilkadziesiąt lat wstecz. Poznajemy ją dzięki zapiskom prowadzonym przez Ignacego Rzeckiego. Stary subiektW XIX wieku pracownik sklepu, sprzedawca zajmujący się obsługą klientów i towarem. wraca we wspomnieniach do swojej młodości przypadającej na lata 30. XIX wieku.
Jego pamiętnik to kronika najważniejszych zrywów niepodległościowych tamtego stulecia. Rzecki szczegółowo opisuje swój udział w Wiośnie LudówSeria rewolucji i powstań narodowych w Europie w latach 1848–1849. Rzecki walczył w kampanii węgierskiej. w 1848 roku. Wspomina również o powstaniu styczniowym z 1863 roku, w którym brał udział Wokulski.
Rozbicie czasu akcji na dwie płaszczyzny pozwoliło Prusowi zderzyć ze sobą dwie epoki i dwa światopoglądy. Pamiętniki Rzeckiego reprezentują odchodzący w przeszłość romantyzm, pełen wiary w walkę zbrojną i napoleońskie mity. Akcja właściwa to z kolei epoka pozytywizmu – czas kapitalizmu, robienia interesów i brutalnej weryfikacji dawnych ideałów.
Perspektywa historyczna sięga jeszcze głębiej, na przełom XVIII i XIX wieku. Ojciec Rzeckiego zaszczepił w nim bezkrytyczny kult Napoleona Bonapartego. Dzięki temu zabiegowi czas akcji „Lalki” obejmuje mentalnie niemal całe stulecie, pokazując ewolucję polskiego społeczeństwa.