Lalka - motywy literackie

Motyw miłości

Miłość Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej napędza całą fabułę. Prus ukazuje to uczucie jako destrukcyjną siłę. Wokulski zakochuje się w arystokratceNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca dziedziczne tytuły i przywileje, w powieści ukazana jako zdegenerowana i bierna. podczas spektaklu w teatrze. Od tej chwili podporządkowuje jej całe swoje życie. Dorabia się majątku na dostawach wojskowych, wchodzi na salony, kupuje kamienicę i wekslePapier wartościowy zawierający zobowiązanie do zapłaty określonej sumy pieniędzy w wyznaczonym terminie. Tomasza Łęckiego. Izabela traktuje go wyłącznie instrumentalnie. Widzi w nim bogatego kupca, który uratuje jej rodzinę przed bankructwem.

Wokulski kocha wyidealizowany obraz kobiety, a nie realną osobę. Przełom następuje w pociągu do Krakowa. Bohater podsłuchuje flirt Izabeli ze Starskim w języku angielskim i ostatecznie traci złudzenia. Romantyczna namiętność niszczy człowieka zdolnego do wielkich czynów.

Motyw idealizmu i rozczarowania

Prus zderza ze sobą trzy pokolenia idealistów. Ignacy Rzecki to romantyk i bonapartystaZwolennik polityki i legendy Napoleona Bonaparte oraz jego następców., wierzący w zbawczą misję rodu Napoleonów. Wokulski łączy w sobie cechy dwóch epok: ma duszę romantyka, ale działa metodami pozytywisty. Julian Ochocki reprezentuje wiarę w naukę i postęp technologiczny.

Rzeczywistość brutalnie weryfikuje ich marzenia. Rzecki umiera w poczuciu klęski swoich politycznych wizji. Wokulski ponosi porażkę w miłości i próbach zasypania przepaści między klasami. Ochocki musi opuścić kraj, by móc kontynuować badania. Żaden z tych ideałów nie przetrwał konfrontacji z polskim piekiełkiem społecznym.

Motyw awansu społecznego

Wokulski własną pracą awansuje z chłopca na posyłki w winiarni u Hopfera do pierwszej ligi warszawskiego handlu. Zdobywa ogromny majątek podczas wojny rosyjsko-tureckiejKonflikt zbrojny z lat 1877–1878, na którym Wokulski dorobił się ogromnego majątku jako dostawca wojskowy.. Sukces finansowy nie oznacza jednak awansu społecznego.

Arystokracja traktuje go z góry, tolerując jego obecność wyłącznie ze względu na pieniądze. Mieszczaństwo patrzy na niego z zawiścią. Sceny z warszawskich salonów bezlitośnie obnażają te podziały. Ruchliwość społeczna w XIX-wiecznej Polsce okazuje się fikcją. Niewidzialne granice stanowe blokują rozwój wybitnych jednostek.

Motyw lalki

Tytuł powieści funkcjonuje na kilku płaszczyznach. W warstwie dosłownej to dziecięca zabawka, o którą toczy się absurdalny proces sądowyGłośny proces wytoczony przez baronową Krzeszowską pani Stawskiej o rzekomą kradzież lalki po zmarłej córce. między baronową Krzeszowską a Heleną Stawską. Symbolicznie lalką jest Izabela Łęcka. To piękny, ale pusty w środku przedmiot, ukształtowany przez salonowe konwenanse.

Lalką staje się również sam Wokulski, pociągany za sznurki przez własną obsesję na punkcie arystokratki. Rzecki, bawiąc się mechanicznymi zabawkami w witrynie sklepu, snuje refleksję o całym społeczeństwie. Ludzie to dla niego bezwolne marionetki, poruszane przez ślepy los.

Motyw pieniędzy i handlu

Sklep galanteryjny przy Krakowskim Przedmieściu to centrum wydarzeń, ale pieniądz rządzi całym światem przedstawionym. Wokulski gromadzi kapitał wyłącznie po to, by kupić sobie wstęp do świata Izabeli. Arystokracja gardzi pracą zarobkową, a jednocześnie bez skrupułów żeruje na majątku kupca.

Tomasz Łęcki przyjmuje pożyczki, których nie zamierza oddać. Prus obnaża powszechną hipokryzję. W XIX-wiecznej Warszawie wszystko ma swoją cenę. Miłość, szacunek i pozycję towarzyską można wycenić i kupić.

Motyw samobójstwa i śmierci

Finał losów głównego bohatera pozostaje otwarty. Wokulski znika po wybuchu w ruinach zamku w Zasławku. Wcześniej kilkakrotnie ociera się o śmierć. Po odkryciu zdrady Izabeli w pociągu, próbuje rzucić się pod koła na stacji w Skierniewicach, ale w ostatniej chwili ratuje go dróżnik Wysocki.

Myśli samobójcze towarzyszą mu w momentach największego kryzysu. Śmierć dotyka także Rzeckiego, który odchodzi w poczuciu całkowitego osamotnienia i niezrozumienia. Prus pyta o sens egzystencji jednostek wybitnych, które nie potrafią odnaleźć swojego miejsca w skostniałym społeczeństwie.

Motyw podróży

Przemieszczanie się bohaterów ma wymiar symboliczny. Wyjazd Wokulskiego do Bułgarii to ucieczka przed niespełnioną miłością i ryzykowna gra o wielki kapitał. Podróż do Paryża ukazuje mu nowoczesne, tętniące życiem miasto, stanowiące brutalny kontrast dla zacofanej Warszawy. To tam spotyka profesora Geista i na chwilę odzyskuje wiarę w naukę.

Wyjazdy do Zasławka konfrontują go z sielskim, ale odchodzącym w przeszłość światem ziemiaństwaWarstwa społeczna posiadająca majątki ziemskie, wywodząca się z dawnej szlachty.. Każda z tych podróży poszerza horyzonty bohatera, ale ostatecznie potęguje jego wewnętrzne rozdarcie.

Motyw nauki i postępu

Wokulski w młodości pasjonował się nauką, a praca w sklepie i zesłanie na Syberię przerwały jego karierę akademicką. Julian Ochocki uosabia czysty głód wiedzy. Marzy o skonstruowaniu maszyny latającej, odrzucając salonowe intrygi. W Paryżu Wokulski poznaje Geista, genialnego chemika pracującego nad metalem lżejszym od powietrzaUtopijny wynalazek profesora Geista, symbolizujący nieograniczone możliwości nauki i postępu technologicznego..

Polskie społeczeństwo nie rozumie i nie wspiera takich jednostek. Ochocki musi wyemigrować, by rozwijać swoje badania. Prus stawia gorzką diagnozę: kraj uwięziony w kulcie przeszłości wypycha z siebie ludzi zdolnych zbudować nowoczesność.

Motyw samotności

Główny bohater pozostaje tragicznie wyobcowany. Rzecki darzy go bezwarunkową przyjaźnią, ale zupełnie nie rozumie jego motywacji. Izabela bawi się jego uczuciami. Kupcy zazdroszczą mu sukcesu, a arystokracja traktuje jak bankomat.

Wokulski zawisł w próżni. Jest zbyt bogaty na zwykłego mieszczanina i zbyt nisko urodzony na arystokratę. Prus pokazuje samotność jako nieunikniony koszt przekraczania barier społecznych. AlienacjaPoczucie wyobcowania, izolacji i braku więzi ze społeczeństwem lub własnym środowiskiem. dotyka również Ochockiego, nierozumianego przez własne środowisko, oraz Rzeckiego, żyjącego wspomnieniami z minionej epoki.

Motyw pamiętnika i pamięci

Znaczną część narracji stanowi Pamiętnik starego subiekta. Ignacy Rzecki zapisuje w nim bieżące wydarzenia w sklepie oraz wspomnienia z młodości, w tym udział w Wiośnie LudówSeria zrywów rewolucyjnych i narodowych w Europie w latach 1848–1849. Rzecki walczył wtedy na Węgrzech.. Ta forma wprowadza do powieści subiektywizm.

Czytelnik wyraźnie widzi, jak bardzo Rzecki nagina fakty do swoich wyobrażeń. Stary subiekt idealizuje Wokulskiego i uparcie wierzy w spisek polityczny, w który rzekomo zaangażowany jest jego przyjaciel. Pamiętnik obnaża mechanizmy ludzkiej pamięci. Pokazuje, że interpretujemy świat przez pryzmat własnych pragnień i dawnych doświadczeń.