William Szekspir - biografia, twórczość i teatr elżbietański

Wczesne życie i edukacja

William Szekspir urodził się 23 kwietnia 1564 roku w Stratford-upon-Avon, niewielkim miasteczku w hrabstwie WarwickshireHistoryczny region w środkowej Anglii, znany z rolniczego charakteru i malowniczych krajobrazów.. Jego ojciec, John Shakespeare, był rękawicznikiem i handlarzem wełną. Przez pewien czas pełnił funkcję burmistrza. Rodzina należała do lokalnej elity. Szekspir wyrósł ze środowiska, które doskonale rozumiało pieniądze, władzę i społeczne hierarchie. Nie był samotnym geniuszem odciętym od rzeczywistości.

Uczęszczał do King's New School w Stratfordzie. Uczono tam łaciny, retorykiSztuka pięknego i przekonującego mówienia, podstawa klasycznej edukacji. oraz klasycznej literatury, w tym dzieł Owidiusza i Seneki. Nigdy nie ukończył studiów uniwersyteckich. Ten fakt przez wieki dawał pożywkę sceptykom kwestionującym jego autorstwo. W wieku osiemnastu lat poślubił starszą o osiem lat Anne Hathaway. Mieli troje dzieci: córkę Susannę oraz bliźnięta Hamneta i Judith. Jedenastoletni Hamnet zmarł w 1596 roku. Śmierć jedynego syna odcisnęła silne piętno na późniejszych dramatach pisarza.

Lata między 1585 a 1592 rokiem określa się mianem „zaginionych lat”. Nie wiadomo, gdzie Szekspir wtedy przebywał ani czym się zajmował. Spekulacje biografów sięgają od pracy nauczyciela, przez służbę w szlacheckiej rezydencji, aż po pierwsze próby aktorskie.

Debiut i pierwsze dzieła

Nazwisko Szekspira pojawia się w londyńskich dokumentach około 1592 roku. Dramaturg Robert Greene zaatakował go w pamflecieZłośliwy, często anonimowy utwór publicystyczny demaskujący lub ośmieszający konkretną osobę., nazywając „wroną przebraną w nasze pióra”. To ironicznie potwierdza, że młody autor z prowincji zdążył już narobić szumu w środowisku. Londyn przełomu XVI i XVII wieku był miastem brutalnym i pulsującym życiem. Scena dramatyczna konkurowała tam o uwagę tłumów z walkami byków i publicznymi egzekucjami.

Pierwsze sukcesy Szekspir osiągnął jako autor kronik historycznych. Trylogia o Henryku VI oraz Ryszard III przyciągały publiczność krwawym rozegraniem angielskiej historii. Wkrótce do repertuaru dołączyły komedie, takie jak Poskromienie złośnicy i Sen nocy letniej. W latach 1593–1594 zaraza zamknęła londyńskie teatry. Szekspir pisał wtedy poematy dedykowane wpływowemu mecenasowiWpływowa i bogata osoba wspierająca finansowo artystów w zamian za dedykacje i prestiż., hrabiemu Southampton. Wtedy też zaczął pracę nad sonetamiKunsztowny utwór poetycki złożony z 14 wersów, podzielony na strofy opisowe i refleksyjne., które krążyły w rękopisach przez kolejne lata.

Około 1594 roku związał się z trupą Lord Chamberlain's Men. Pełnił w niej potrójną rolę: aktora, dramaturga i współudziałowca. Posiadanie ułamka firmy dawało mu realny udział w zyskach z każdego spektaklu. Zapewniło mu to niezależność finansową.

Dojrzałość twórcza

Przełom wieków to czas, w którym Szekspir pisał swoje największe dzieła w zawrotnym tempie. W 1599 roku trupa Lord Chamberlain's Men otworzyła teatr The Globe na południowym brzegu Tamizy. Szekspir był jednym z jego głównych udziałowców. Ośmioboczna, otwarta na niebo scena mieściła do trzech tysięcy widzów.

To właśnie na deskach The Globe odbyły się premiery najważniejszych tragedii:

• Hamlet (ok. 1600–1601) – opowieść o rozpadzie moralnej pewności, zemście i paraliżu działania.
• Otello (ok. 1603) – mroczne studium zazdrości, manipulacji i rasowego wykluczenia.
• Makbet (ok. 1606) – najkrótsza i najbardziej intensywna z wielkich tragedii, badająca mechanizmy zbrodni i żądzy władzy.
• Król Lear (ok. 1605–1606) – dramat starego władcy wydziedziczonego przez własne córki, obrazujący całkowity rozpad świata.
• Burza (ok. 1610–1611) – późna sztuka, często odczytywana jako osobiste pożegnanie Szekspira ze sceną.

Makbet wyróżnia się na tle innych sztuk. Jest skondensowany i bezlitosny w swoim tempie. Tytułowy bohater i Lady Makbet dają się ponieść ambicji tak gwałtownie, że już w połowie dramatu przekraczają próg, z którego nie ma powrotu. FatumWierzenie w nieuchronne, z góry określone przeznaczenie, przed którym bohater nie może uciec. i wolna wola splatają się tu w nierozerwalny węzeł. Przepowiednia Trzech Czarownic nie zmusza Makbeta do morderstwa. On sam interpretuje ją jako rozkaz do działania.

Kontekst historyczny

Szekspir tworzył w epoce elżbietańskiejZłoty wiek w historii Anglii za panowania Elżbiety I (1558–1603), czas rozkwitu kultury i potęgi morskiej. oraz jakobińskiej. Za życia Elżbiety I Anglia świętowała zwycięstwo nad hiszpańską Armadą i przeżywała renesansowy rozkwit. Po śmierci królowej w 1603 roku tron objął Jakub I Stuart. Szkocki król szybko stał się patronem trupy Szekspira, przemianowując ją na King's Men.

Makbet powstał jako bezpośredni ukłon w stronę nowego władcy. Jakub I fascynował się demonologiąNauka o demonach i czarach; w XVII wieku traktowana jako poważna dziedzina wiedzy i teologii. i wydał własny traktat na ten temat. Szczycił się również swoim szkockim rodowodem. Szekspir napisał więc sztukę osadzoną w Szkocji, pełną wiedźm i mrocznych zaklęć. Banko, historyczny przodek dynastii Stuartów, został w dramacie przedstawiony jako postać szlachetna i niesplamiona zbrodnią. Był to w pełni świadomy gest polityczny.

Teatr tamtych czasów funkcjonował w ciągłym napięciu z władzami miejskimi Londynu. Urzędnicy wielokrotnie próbowali zamykać sceny, uznając je za siedliska zarazy i moralnego zepsucia. Dlatego The Globe zbudowano na Bankside, poza jurysdykcją miasta. Trupy aktorskie potrzebowały silnego patronatu. Bez listu żelaznego od arystokraty lub króla, aktorów traktowano w świetle prawa jak zwykłych włóczęgów. Scenografia pozostawała umowna i skromna, za to kostiumy szyto z najdroższych materiałów. Kobiecych ról nie grały kobiety. Wcielali się w nie młodzi chłopcy, co nadawało postaciom takim jak Lady Makbet specyficzną, teatralną sztuczność.

Spuścizna i znaczenie

Około 1613 roku Szekspir wycofał się z londyńskiego życia. Wrócił do Stratfordu, gdzie kupił New Place – jeden z największych domów w okolicy. Zmarł 23 kwietnia 1616 roku, dokładnie w dniu swoich pięćdziesiątych drugich urodzin. W testamencie zapisał żonie „drugie co do jakości łóżko”. Ten zagadkowy szczegół rozpala wyobraźnię biografów od stuleci.

Przez dwa wieki po śmierci Szekspir był ceniony, ale nie ubóstwiany. Prawdziwy kult wybuchł dopiero w XVIII wieku. David Garrick zorganizował wielki festiwal ku jego czci w Stratfordzie. Później niemieccy romantycyEpoka literacka z pierwszej połowy XIX wieku, która odrzuciła reguły klasyczne na rzecz uczuć, buntu i ludowości. ogłosili go najwyższym geniuszem ludzkości.

Dziś Makbet pozostaje jedną z najczęściej wystawianych sztuk na świecie. W polskich teatrach doczekał się setek inscenizacji, od wiernych epoce po radykalnie awangardowe. Szekspir doskonale rozumiał ludzką naturę.

Pytanie o cenę władzy i cienką granicę między ambicją a zbrodnią, postawione przez Szekspira ponad czterysta lat temu, nigdy nie traci na aktualności.