Makbet a Balladyna - porównanie motywu zbrodni, władzy i postaci zbrodniarzy
Dramaty Williama Szekspira i Juliusza Słowackiego łączy uniwersalny motyw władzy zdobywanej poprzez krwawe morderstwa. Obaj twórcy ukazują psychologiczne konsekwencje zbrodni, wprowadzając do realistycznego świata siły nadprzyrodzone. Zestawienie losów Makbeta i Balladyny pozwala prześledzić mechanizm moralnego upadku oraz nieuchronność kary wymierzanej przez sprawiedliwość dziejową.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Literacki dialog przez wieki
Szekspira i Słowackiego dzielą ponad dwa stulecia. Mimo to zestawienie ich dzieł narzuca się samo. Oboje tytułowi bohaterowie sięgają po koronę po trupach. Oboje też giną z wyroku świata, który sami zdestabilizowali. Słowacki doskonale znał twórczość Anglika. Jego dramat bywa wprost nazywany polską odpowiedzią na szekspirowskie tragedie. Przeszczepia on renesansowąEpoka w kulturze europejskiej (XIV-XVI w.), stawiająca w centrum człowieka, odwołująca się do antyku. obsesję na temat ambicji w romantyczny, baśniowy grunt.
Podobieństwa między Makbetem a Balladyną
Pierwsza krew i łańcuch zbrodni
Kariery Makbeta i Balladyny zaczynają się od jednego morderstwa. W założeniu miało ono być tym jedynym i ostatecznym. Makbet zabija króla Dunkana we własnym zamku. Łamie tym samym święte prawo gościnności. Balladyna morduje siostrę Alinę o dzban poziomek. Ta prosta nagroda ma otworzyć jej drzwi do zamku hrabiego Kirkora.
Pierwszy cios w obu przypadkach jest zimno skalkulowanym krokiem, a nie wybuchem afektuSilne, krótkotrwałe wzburzenie emocjonalne, często ograniczające racjonalne myślenie.. Szybko staje się początkiem spirali. Makbet zleca zabójstwo Banka, a potem morduje rodzinę Makdufa. Balladyna pozbawia życia Gralona, Grabca, truje Kostryna i ostatecznie doprowadza do śmierci własnej matki na torturach. Władza zdobyta siłą wymaga kolejnych ofiar, by ją utrzymać.
Ingerencja sił nadprzyrodzonych
W obu tekstach pojawia się nadprzyrodzone pośrednictwo. U Szekspira trzy czarownice na wrzosowisku wróżą wodzowi królewską koronę. Od tej chwili myśli on wyłącznie o tronie. U Słowackiego rolę czynnika ponadnaturalnego pełni Goplana. Nimfa jeziora z miłości do Grabca splata wokół bohaterów magiczne intrygi.
Czarownice u Szekspira jedynie przepowiadają przyszłość. Makbet sam dokonuje wyboru. Goplana ingeruje w świat ludzi bezpośrednio. Żadna z tych sił nie zwalnia jednak bohaterów z odpowiedzialności. Ani szkocki wódz nie może zrzucić winy na fatumWierzenie w nieuchronne, z góry określone przeznaczenie, przed którym nie można uciec., ani Balladyna na czary nimfy.
Juliusz Słowacki był zafascynowany Szekspirem. Czytał jego dzieła w oryginale i uważał go za niedoścignionego mistrza dramatu. W „Balladynie” celowo nawiązał do „Makbeta”, „Snu nocy letniej” oraz „Króla Leara”, tworząc swoisty hołd dla angielskiego twórcy, ale osadzony w słowiańskich realiach.
Sumienie w postaci halucynacji
Makbet przed zabójstwem Dunkana widzi sztylet unoszący się w powietrzu. Po śmierci Banka dostrzega jego ducha na uczcie. Słyszy też głos:
Makbet zamordował sen.
Lady Makbet w scenie somnambulizmuInaczej sennowłóctwo lub lunatykowanie; zaburzenie snu polegające na wykonywaniu czynności ruchowych podczas snu. kompulsywnie myje dłonie z niewidzialnej krwi. Sumienie przybiera formę psychicznego rozkładu.
Balladyna przechodzi podobną drogę. Znamię krwi na jej czole funkcjonuje jak zewnętrzny znak wewnętrznej winy. Czerwonej plamy nie da się zmyć. Zbrodnia zostawia na człowieku trwały ślad.
Poetycka sprawiedliwość
Kara dosięga zbrodniarzy w sposób nieuchronny. Makbet ginie z ręki Makdufa. Przeciwnik ten urodził się przez cesarskie cięcie, spełniając warunek przepowiedni o człowieku „nie zrodzonym z kobiety”. Balladyna zostaje rażona piorunem w chwili, gdy jako sędzia wydaje wyrok śmierci na samą siebie. Oba zakończenia realizują zasadę poetyckiej sprawiedliwościKonwencja literacka, w której dobro zostaje ostatecznie nagrodzone, a zło ukarane w sposób adekwatny do winy.. Świat dramatyczny nie znosi bezkarności.
Różnice w kreacji świata i bohaterów
Głębia psychologiczna a baśń
Makbet to postać wewnętrznie rozbudowana. Szekspir daje mu monologi ukazujące każdy etap moralnego upadku. Widzimy wahanie, racjonalizację, przerażenie i ostateczny cynizm. Czytelnik rozumie motywacje bohatera.
Balladyna jest postacią nakreśloną grubszą kreską. Słowacki nie daje jej przestrzeni na rozbudowany monolog wewnętrzny. Jej motywacje są proste: bieda, ambicja, chęć awansu. Działa w świecie baśni, gdzie postacie mają charakter archetypicznyPierwotny, uniwersalny wzorzec postaci, motywu lub postawy, obecny w zbiorowej nieświadomości..
Kontekst epoki i konwencja
„Makbet” powstał w 1606 roku jako tragedia renesansowaGatunek dramatu odchodzący od ścisłych reguł antycznych, skupiony na psychologii postaci i konfliktach moralnych.. Szekspir czerpał z kronik historycznych i pisał dla konkretnego widza – dworu króla Jakuba I. Zbrodnia osadzona jest w brutalnej, politycznej rzeczywistości.
„Balladyna” z 1839 roku to romantyczny dramat mieszający epoki i konwencje. Słowacki stosuje ironię romantycznąPostawa twórcy polegająca na dystansowaniu się do własnego dzieła, mieszaniu tragizmu z komizmem i łamaniu iluzji.. Komentuje własną baśń z dystansem. Wprowadza groteskęKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, piękno z brzydotą, realizm z fantastyką. poprzez postacie Grabca czy Chochlika. Szekspirowska tragedia pozostaje śmiertelnie poważna od pierwszej do ostatniej sceny.
Samotność w zbrodni
Lady Makbet jest współautorką pierwszego morderstwa. Planuje, przekonuje męża i organizuje zamach. Zbrodnia to projekt pary.
W dramacie Słowackiego Balladyna działa sama. Kirkor jest naiwny i nieświadomy. Kostryn staje się jedynie narzędziem w jej rękach, którego szybko się pozbywa. Zbrodnia jest indywidualnym planem kobiety. Czyni to z niej figurę całkowicie wyizolowaną.
Wnioski z zestawienia
Temat zbrodni popełnionej dla władzy nie starzeje się. Literatura przepisuje go wciąż na nowo. Szekspir pyta o wolną wolę i determinizm. Słowacki zastanawia się, czy człowiek urodzony w biedzie może przenieść część winy na niesprawiedliwy świat społeczny. Punkt startowy bohaterów jest inny – Makbet to szanowany rycerz, Balladyna to córka ubogiej wdowy. Mechanizm upadku pozostaje ten sam.
Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu?
Zestawienie tych dwóch lektur świetnie sprawdzi się w tematach maturalnych o władzy, ambicji i sumieniu. Możesz użyć następujących argumentów:
- Mechanizm łańcucha zbrodni: Oboje bohaterowie udowadniają, że jedno morderstwo pociąga za sobą kolejne, a władza zdobyta krwią wymaga ciągłego terroru.
- Rola sił nadprzyrodzonych: Goplana i szekspirowskie czarownice budzą uśpione ambicje postaci, ale ostateczna decyzja o pociągnięciu za ostrze zawsze należy do człowieka.
- Materializacja sumienia: Plama krwi na czole Balladyny i halucynacje Lady Makbet to fizyczne dowody na to, że psychika nie potrafi poradzić sobie z ciężarem odebrania komuś życia.