Makbet - słowniczek pojęć literackich (tragedia szekspirowska, fatum, monolog)
Słowniczek pojęć literackich do „Makbeta” porządkuje terminy z zakresu teorii dramatu, filozofii i historii teatru elżbietańskiego. Zestawienie wyjaśnia mechanizmy tragedii szekspirowskiej, rolę fatum oraz ewolucję psychologiczną głównego bohatera. Każda definicja opiera się na konkretnych scenach z utworu, co ułatwia zrozumienie motywów zbrodni i kary.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Teoria dramatu i gatunek
Tragedia szekspirowska to gatunek ukształtowany przez Williama Szekspira. Dramaturg całkowicie odszedł od rygorystycznych reguł tragedii antycznejKlasyczny gatunek dramatu greckiego, oparty na surowych regułach formalnych i micie. na rzecz swobodniejszej kompozycji. Wprowadził wielowątkowość i zaczął mieszać tonację tragiczną z komiczną. W „Makbecie” widać to doskonale w scenie z pijanym odźwiernym (akt II), która stanowi groteskowy przerywnik w samym środku mrocznej, krwawej akcji.
Zasada trzech jedności nakazywała zachowanie jedności miejsca, czasu i akcji. Szekspir świadomie wyrzuca ją do kosza. Akcja jego sztuki rozgrywa się w wielu miejscach Szkocji i Anglii. Trwa wiele miesięcy. Obejmuje też równoległe wątki poboczne.
Tragedia jako taka zawsze kończy się katastrofą bohatera, wynikającą z nierozwiązywalnego konfliktu. Makbet ginie z ręki MakdufaSzkocki tan, który odkrywa zdradę Makbeta i ostatecznie zabija go w pojedynku.. Jego upadek jest nieuchronny. Zapoczątkowany pierwszą zbrodnią, logicznie i brutalnie prowadzi do kolejnych.
Klasyczna pięcioaktowa budowa dramatu szekspirowskiego opiera się na stałym schemacie:
- Ekspozycja (akt I) – poznajemy realia i przepowiednię.
- Zawiązanie akcji (akt II) – morderstwo króla.
- Punkt kulminacyjny (akt III) – uczta, podczas której Makbet widzi ducha BankaPrzyjaciel Makbeta i wódz szkocki, zamordowany na jego zlecenie z obawy przed przepowiednią.. Od tego momentu władza tyrana zaczyna się sypać.
- Perypetia (akt IV) – nagły zwrot akcji odwracający sytuację bohatera.
- Katastrofa (akt V) – ostateczna klęska i śmierć.
Deus ex machina to nagłe rozwiązanie konfliktu przez interwencję zewnętrznej, boskiej siły. Szekspir go nie stosuje. Upadek tyrana wynika wyłącznie z żelaznej logiki wydarzeń. To czyni zakończenie dramatycznie przekonującym.
Bohater tragiczny i jego upadek
Hamartia oznacza dosłownie błąd lub chybienie celu. W poetyce ArystotelesaGrecki filozof, autor „Poetyki”, w której zdefiniował podstawowe pojęcia teorii literatury. to wina tragiczna bohatera, która uruchamia lawinę nieszczęść. U Makbeta hamartią jest decyzja o zabiciu DunkanaPrawowity, sprawiedliwy król Szkocji, pierwsza ofiara morderczych ambicji Makbeta.. Nie robi tego z zimną krwią. Popełnia zbrodnię wbrew własnym wątpliwościom i sumieniu. Właśnie to czyni go postacią tragiczną, a nie płaskim czarnym charakterem.
Hybris to pycha i zuchwałość wobec przeznaczenia. Makbet wierzy, że jest niepokonalny. Opacznie interpretuje słowa wyroczni. Skoro żaden człowiek zrodzony z niewiasty go nie zabije, a on sam jest bezpieczny, dopóki nie ruszy Birnamski LasKompleks leśny niedaleko zamku Dunsynan, kluczowy element przepowiedni czarownic. – czuje się bogiem. Ta fałszywa pewność siebie przyspiesza jego zagładę.
Katharsis to emocjonalne oczyszczenie widza. Osiąga się je przez wzbudzenie litości i trwogi. Śledząc kolejne zbrodnie Makbeta, współczujemy człowiekowi, który mógł być wielki. Jednocześnie drżymy przed niszczycielską siłą jego ambicji.
Upadek moralny to stopniowa utrata wartości etycznych. Makbet zaczyna jako ceniony, lojalny wódz. Kończy jako tyran zlecający rzeź kobiet i dzieci (rodzina Makdufa). Ten proces degradacji to jeden z najlepiej napisanych portretów psychologicznych w historii literatury.
Formy wypowiedzi scenicznej
Szekspir mistrzowsko operuje różnymi formami wypowiedzi, by ukazać wnętrze postaci. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej osoby. „Makbet” jest dramatem wielkich monologów. Słynna scena z drugiego aktu pokazuje rozpadające się granice między rzeczywistością a halucynacją:
Czy to jest sztylet, co przed sobą widzę, Zwrócony ku mnie rękojeścią? Pójdź, Niech cię uchwycę!
Monolog wewnętrzny to dialog postaci z własnym sumieniem. Lady MakbetŻona głównego bohatera, inicjatorka zbrodni, która ostatecznie popada w obłęd. w scenie lunatyzmu (akt V) wykrzykuje, że wciąż czuje na dłoniach zapach krwi. Jej słowa to bezwiedne wyznanie winy. Z kolei solilokwium to odmiana monologu, w której bohater mówi wyłącznie do siebie, bez świadomości obecności publiczności. Szekspir wtajemnicza w ten sposób widzów w lęki Makbeta, których nie zna żadna inna postać na scenie.
Didaskalia, czyli autorskie wskazówki sceniczne, są u Szekspira bardzo oszczędne. Dramaturg przenosi ciężar opisu na tekst mówiony. Szczegółowy wygląd upiornego kotła poznajemy bezpośrednio ze słów samych czarownic.
Filozofia i siły nadprzyrodzone
Fatum to nieodwracalne przeznaczenie. Wyrok losu, przed którym nie ma ucieczki. Przepowiednie czarownicTrzy tajemnicze postaci, które swoimi przepowiedniami budzą uśpioną ambicję Makbeta. mają charakter fatalistyczny. Zapowiadają przyszłość, którą Makbet stara się wymusić siłą. Paradoksalnie, popełniając zbrodnie, sam spełnia fatum.
Dramat stawia twarde pytanie o wolną wolę. Czy Makbet mógł postąpić inaczej? Czarownice jedynie przepowiedziały mu władzę. Nie kazały mu zabijać. Odpowiedzialność za czyny spada wyłącznie na człowieka.
Kwestia predestynacji (przekonania, że los człowieka jest z góry wyznaczony przez Boga) była żywo dyskutowana w epoce elżbietańskiej. Toczyły się ostre spory między kalwinistamiNurt protestantyzmu zakładający, że Bóg z góry przeznaczył jednych ludzi na zbawienie, a innych na potępienie. a katolikami. Szekspir nie daje jednoznacznej odpowiedzi, zostawiając widza z dylematem: na ile Makbet był ofiarą losu, a na ile świadomym sprawcą.
Zbrodnia i kara to motyw nieuchronnych konsekwencji zła. Każda zbrodnia pociąga za sobą natychmiastową karę psychiczną (bezsenność, paranoja) i ostateczną karę fizyczną. Wyrzuty sumienia dosłownie niszczą psychikę. Po zamordowaniu króla Makbet uświadamia sobie, że zabił własny sen. Nigdy więcej nie zazna spokoju.
Przepowiednia (wyrocznia) u Szekspira jest zawsze celowo dwuznaczna. Wiedźmy obiecują, że nikt zrodzony z kobiety nie pokona tyrana. Makduf przyszedł jednak na świat przez cesarskie cięcieZabieg chirurgiczny polegający na wydobyciu płodu przez rozcięcie powłok brzusznych.. Technicznie rzecz biorąc, wymyka się temu kryterium.
Kontekst historyczny i realia epoki
Teatr elżbietański (The Globe) to typ otwartego amfiteatruOdkryta budowla widowiskowa z widownią wznoszącą się schodkowo wokół sceny. popularnego w Londynie na przełomie XVI i XVII wieku. Scena mocno wystawała w głąb parteru. Widzowie stali z trzech stron, niemal dotykając aktorów. Ten bliski kontakt sprawiał, że monologi brzmiały niezwykle intymnie i potężnie.
Jakobinizm to nurt dramatu z okresu panowania króla Jakuba I (1603–1625). Cechuje go mroczna tonacja, fascynacja zbrodnią, czarną magią i korupcją władzy. „Makbet” powstał około 1606 roku. Tematyka zamachu stanu idealnie wpisywała się w społeczne lęki tuż po wykryciu słynnego spisku prochowego (1605).
Machiawelizm to postawa polityczna zakładająca, że cel uświęca środki. Wywodzi się od Niccola MachiavellegoRenesansowy myśliciel polityczny, autor „Księcia”, zwolennik skuteczności w polityce ponad moralnością.. Lady Makbet doradza mężowi czysto machiaweliczną strategię: udawaj lojalność, działaj w ukryciu, bezlitośnie eliminuj rywali.
Regicide, czyli królobójstwo, traktowano w epoce Szekspira jako zbrodnię kosmiczną. Naruszenie boskiego porządku. Po śmierci Dunkana natura wariuje. Konie pożerają się nawzajem, a sowa zabija sokoła. Świat wypada z ram.
Głównym źródłem historycznym Szekspira były Kroniki Holinsheda (1577). Dramaturg potraktował jednak fakty bardzo swobodnie. Prawdziwy, historyczny Makbet panował w Szkocji przez 17 lat i był uważany za całkiem kompetentnego, sprawiedliwego władcę. Szekspir zrobił z niego krwawego tyrana na potrzeby scenicznego dramatu.