klp.plSamobójstwo jako akt honoru i protest moralny
W tej odmianie bohater odbiera sobie życie, by nie zhańbić się pojmanem, zdradą lub hańbą - śmierć staje się ostatnim gestem godności, wyrazem wierności własnemu kodeksowi etycznemu. Wzorzec antyczny i stoicki obecny jest już w najstarszych tekstach kultury i przez wieki był przywoływany jako argument za „piękną śmiercią".
Antygona (Sofokles) - Antygona wiesza się w skalnej grocie, nie czekając na wykonanie wyroku Kreona. Jej śmierć nie jest klęską - to odmowa oddania w ręce tyrana ostatniego skrawka wolności. Samobójstwo dopełnia wcześniejszy bunt: skoro władza zabroniła jej żyć godnie, sama decyduje o chwili odejścia.
Makbet (William Szekspir) - Przeciwieństwem bohaterskiej śmierci jest tu postać Lady Makbet, która traci zmysły pod ciężarem winy i ginie z własnej ręki. Szekspir nie pokazuje jej ostatniej chwili wprost - śmierć jest tu skutkiem psychicznego rozpadu, nie heroicznego wyboru, co czyni z niej przestrogę, nie wzorzec.
Dziady, część II (Adam Mickiewicz) - Zły Pan, Dziewczyna i Pasterz pojawiają się jako duchy niezdolne do odpokutowania win. Choć samobójstwo nie jest tu tematem głównym, obrzęd Dziadów wchłania tych, którzy zginęli „złą śmiercią" - nieprzypadkową, nienaturalną - i wpisuje ich w moralny porządek zbiorowej pamięci.
Śmierć Scewoli (kontekst mitologiczny obecny w lekturach antycznych) - Starożytny wzorzec samounicestwienia jako demonstracji siły woli wobec wroga przenika całą tradycję europejską i pojawia się w szkolnych omówieniach etyki stoickiej oraz w kontekście Katona Młodszego, przywoływanego jako model przez oświeceniowych moralistów.
Samobójstwo z miłości i rozpaczy uczuciowej
Nieszczęśliwa miłość to jeden z najpowszechniejszych kontekstów literackiego samobójstwa. Bohaterowie tej odmiany giną, bo świat bez ukochanej lub ukochanego traci dla nich sens - śmierć jest tu gestem absolutnego oddania lub ostatecznego bólu, który przekracza możliwości zniesienia.
Romeo i Julia (William Szekspir) - Romeo, przekonany o śmierci Julii, wypija truciznę. Julia budzi się przy jego zwłokach i przebija się sztyletem. Oboje wybierają śmierć nad życie bez siebie nawzajem, ale Szekspir czyni z ich końca także oskarżenie - nienawiść rodzin Montekich i Capuletich dosłownie zabija młodość. Ich samobójstwa są równocześnie miłosnym gestem i ofiarą złożoną na ołtarzu absurdalnej waśni.
Cierpienia młodego Wertera (Johann Wolfgang von Goethe) - Werter strzela do siebie po tym, gdy ukochana Lotta wychodzi za Alberta. Powieść Goethego wywołała w XVIII wieku falę naśladownictwa w całej Europie - zjawisko nazwano „efektem Wertera". Goethe pokazuje mechanizm obsesji uczuciowej, która zamienia świat bohatera w ciasny, duszący tunel, a jednostkę wybitną skazuje na śmierć przez niemożność dostosowania się do reguł społecznych.
Mitologia grecka (np. mit o Pyramie i Tyzbe, mit o Narcyzie) - Antyczne opowieści utrwaliły schemat: jeden z kochanków ginie z powodu błędu lub nieszczęśliwego przypadku, drugi dobrowolnie podąża za nim. Ten wzorzec - wierność ponad śmierć - będzie przez wieki fundamentem literackiego wyobrażenia miłości absolutnej.
Samobójstwo romantyczne - bunt i niemożność
Romantyzm stworzył typ „śmierci z nadmiaru życia" - bohatera, który niszczy siebie, bo świat jest za ciasny na jego wyobraźnię, wrażliwość i pragnienia. Samobójstwo przestaje być wyłącznie gestem prywatnym, staje się filozoficzną deklaracją.
Dziady, część IV (Adam Mickiewicz) - Gustaw jest duchem samobójcy z miłości, który nawiedza księdza w Wigilię. Jego monolog to rozrachunek z romantyczną koncepcją miłości jako religii - miłość go ukształtowała, a potem unicestwiła. Mickiewicz nie gloryfikuje samobójstwa: Gustaw jest duchem pokutującym, uwięzionym między światami, niezdolnym do zbawienia ani do spokoju.
Kordian (Juliusz Słowacki) - W prologu Kordian próbuje odebrać sobie życie z rozpaczy miłosnej i poczucia bezsensu istnienia. Próba samobójcza jest tu punktem wyjścia, nie kulminacją - po niej bohater wyrusza w podróż po Europie w poszukiwaniu celu. Słowacki diagnozuje chorobę pokolenia: nadmiar wrażliwości bez możliwości działania prowadzi na skraj przepaści.
Nie-Boska komedia (Zygmunt Krasiński) - Żona hrabiego Henryka wpada w obłęd i ginie, skacząc z okna zamku. Jej śmierć jest wynikiem zderzenia romantycznych złudzeń z bezwzględną rzeczywistością - Henryk, zauroczony Poezją i własnymi ambicjami, zniszczył ją swoją niedostępnością. Krasiński pokazuje, że romantyczny gest wzniosłości może być destrukcją dla otoczenia.
Samobójstwo jako protest społeczny i ofiara
W tej odmianie śmierć własnoręczna nie wynika z rozpaczy jednostki, lecz z niemożności zniesienia niesprawiedliwości lub z wyboru poświęcenia się w imię wartości wyższych. Granica między samobójstwem a ofiarą bywa tu celowo zatarta przez autorów.
Lalka (Bolesław Prus) - Wokulski - jak sugeruje zakończenie powieści - ginie prawdopodobnie w ruinach zamku w Zasławku. Prus pozostawia jego los niejednoznacznym, ale samobójstwo jest interpretacją spójną z całą trajektorią bohatera: człowieka, który nie mieści się w żadnej klasie społecznej, odrzuconego przez ukochaną i przez własne pokolenie. Śmierć Wokulskiego jest symptomem choroby społeczeństwa, które marnotrawi swoich najzdolniejszych.
Granica (Zofia Nałkowska) - Justyna Bogutówna oblewa Zenona Ziembiewicza kwasem, a potem sama skacze z okna. Jej samobójstwo jest aktem rozpaczy po tym, jak Zenon - dla kariery i spokoju rodzinnego - zmusił ją do aborcji i porzucił. Nałkowska czyni z tego czynu oskarżenie całego systemu społecznego, w którym kobieta z niższej klasy nie ma żadnej ochrony ani podmiotowości.
Ludzie bezdomni (Stefan Żeromski) - Joasia Podborska jest postacią zepchaną na margines, a jej los wpisuje się w panoramę krzywd społecznych, które Żeromski opisuje z naturalistyczną precyzją. Motyw dobrowolnej śmierci jako wyjścia z pułapki nędzy i wykluczenia powraca w całej twórczości pisarza jako dowód na systemowe zniszczenie jednostki.
Dżuma (Albert Camus) - Cottard, bohater drugoplanowy, przed epidemią próbuje się powiesić, bo jest ścigany za dawne przestępstwo. Camus używa jego postaci, by pokazać paradoks: człowiek, który chciał umrzeć, odnajduje podczas zarazy sens egzystencji - bo chaos zrównuje wszystkich. Gdy dżuma ustępuje, Cottard popada w szaleństwo. Samobójstwo staje się tu odwrotną stroną absurdu.
Samobójstwo jako filozofia i granica wolności
Niektóre teksty literackie czynią z samobójstwa temat filozoficzny - pytają nie o okoliczności śmierci, lecz o to, czy człowiek ma prawo sam decydować o końcu swojego życia, czy dobrowolna śmierć jest aktem wolności, czy jej zaprzeczeniem.
Biesy (Fiodor Dostojewski) - Stawrogin i Kiryłow giną z własnej ręki, ale motywacje obu są skrajnie różne. Kiryłow popełnia samobójstwo z przekonania, że jest to jedyny akt prawdziwej wolności człowieka - zabijając się bez przyczyny, udowadnia, że nie ma Boga i nie boi się śmierci. Dostojewski brutalnie obnaża tę logikę: filozofia prowadzi Kiryłowa do nicości, nie do wyzwolenia.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - Swidrygajłow, jeden z najbardziej ponurych bohaterów powieści, strzela do siebie po serii gestów, które wyglądają jak pożegnanie ze światem - rozdaje pieniądze, odwiedza fiancée, wychodzi w deszczową noc. Jego śmierć jest zimna i przemyślana - to człowiek, który doszedł do kresu możliwości odczuwania czegokolwiek. Dostojewski pokazuje pustkę jako stan groźniejszy niż cierpienie.
Mit o Ajaksie (mitologia grecka) - Ajas, najdzielniejszy po Achillesie wojownik spod Troi, zabija się po tym, gdy broń Achillesa przyznano Odyseuszowi. Jego śmierć jest aktem rozpaczy zranionej dumy i poczucia niesprawiedliwości - wzorzec, który starożytność traktowała ambiwalentnie: z szacunkiem dla jego siły i ze smutkiem wobec bezsilności.
Samobójstwo w literaturze XX wieku - trauma, choroba, niemożność
Literatura współczesna odchodzi od heroizowania lub potępiania samobójstwa - zamiast tego próbuje zrozumieć psychologiczny mechanizm załamania, opisać ból, który nie daje się nazwać, i postawić pytanie o odpowiedzialność otoczenia.
Proces (Franz Kafka) - Józef K. nie odbiera sobie życia sam - zostaje zamordowany przez aparat władzy. Ale sposób, w jaki przyjmuje śmierć - biernie, bez walki, z poczuciem winy, której przyczyny nie rozumie - przypomina kapitulację człowieka, który od dawna przestał wierzyć w sens oporu. Kafka opisuje psychologię jednostki zniszczonej przez system, co zbliża tę śmierć do powolnego samounicestwienia.
Tango (Sławomir Mrożek) - Artur, który chciał przywrócić porządek i sens, ginie z rąk Edka. Jego śmierć poprzedzona jest intelektualną kapitulacją - okazuje się, że idea bez siły jest bezsilna, a siła bez idei - zwycięska. Mrożek nie opisuje samobójstwa wprost, ale Artur w pewnym sensie sam siebie skazuje, wybierając niemożliwą walkę.
Sklepy cynamonowe (Bruno Schulz) - Ojciec narratora stopniowo się rozszczepia, „degeneruje" w kolejne formy życia - krab, karaluch, ptak. To literacka wizja rozpadu osobowości, symboliczne samounicestwienie przez transformację. Schulz nie pisze o samobójstwie dosłownie, lecz tworzy jego poetycki ekwiwalent: znikanie jako jedyna odpowiedź na nieznośny ciężar istnienia.
Pożegnanie z Marią (Tadeusz Borowski) - W opowiadaniach z obozowego cyklu śmierć własnoręczna jest jedną z nielicznych decyzji, jakie więzień może podjąć. Borowski nie idealizuje jej - opisuje obóz jako miejsce, gdzie zniszczono zdolność do jakiegokolwiek heroizmu. Samobójstwo w lagrze bywa ostatnim gestem podmiotowości albo dowodem całkowitego zniszczenia człowieczeństwa - zależnie od optyki.
Autor: