klp.plBratobójstwo i konflikt w rodzinie
Najintymniejszy rodzaj konfliktu rozgrywa się wewnątrz rodziny. Więź krwi zamiast łączyć - uwiera i dusi, a bliskość sprawia, że zdrada boli podwójnie. Od Kaina i Abla po szekspirowskich braci literatura powraca do tego motywu z niezmienną intensywnością.
Biblia (Księga Rodzaju) - Kain zabija Abla z zazdrości o Boże względy. To pierwszy konflikt w historii ludzkości, archetypiczny wzorzec rywalizacji między braćmi. Bóg pyta: „Gdzież jest brat twój Abel?" - i właśnie to pytanie o odpowiedzialność za drugiego człowieka czyni tę scenę modelem wszelkiego konfliktu, w którym sprawca odmawia uznania swojej winy.
Makbet (William Shakespeare) - Makbet morduje króla Duncana, który jest dlań kimś niemal ojcowskim, a następnie zleca śmierć swojego przyjaciela i kompana Banka. Relacje oparte na zaufaniu i braterstwie broni stają się tu polem zbrodni podyktowanej ambicją. Konflikt jest jednocześnie rodzinny i polityczny - żona Makbeta aktywnie popycha męża ku morderstwu, co czyni z małżeństwa sojusz przestępczy.
Dziady część II (Adam Mickiewicz) - duch Złego Pana pojawia się jako ofiara własnej twardości wobec bliźnich i poddanych. Relacja pana z chłopami to model konfliktu patriarchalnego, gdzie przewaga jednej strony maskuje fundamentalną niesprawiedliwość. Mickiewicz osadza ją w kontekście moralnym: brak litości wobec zależnych od nas ludzi powraca jako przekleństwo.
Zemsta (Aleksander Fredro) - Cześnik i Rejent Milczek toczą wieloletni spór graniczny, który z błahej kłótni o mur przeradza się w rodzinną wojnę angażującą kolejne pokolenia. Fredro traktuje konflikt z ironicznym dystansem, lecz pod warstwą komizmu kryje się diagnoza: szlachecka pycha i umiłowanie procesów sądowych ważniejsze są niż sens samego sporu. Kontekst historyczny jest tu czytelny - saskie warcholstwo i pieniactwo szlachty jako jedna z przyczyn upadku Rzeczypospolitej.
Konflikt jednostki z władzą i systemem
Kiedy jednostka staje naprzeciw państwa, prawa lub tyrana, konflikt nabiera wymiaru politycznego i etycznego zarazem. To zderzenie sumienia z rozkazem, człowieka z instytucją - i literatura wielokrotnie pokazuje, że instytucja dysponuje siłą, ale nie zawsze racją.
Antygona (Sofokles) - Antygona buntuje się przeciw edyktowi Kreona, który zakazał pochowania Polinejkesa. Konflikt między prawem boskim a ludzkim jest tu tak wyraźnie zarysowany, że tekst funkcjonuje jako filozoficzny traktat o granicach posłuszeństwa. Kreon broni racji stanu, Antygona - nienaruszalności praw moralnych. Oboje giną lub tracą wszystko: Sofokles nie wskazuje jednoznacznego zwycięzcy, co czyni tragedię ponadczasową.
Dziady część III (Adam Mickiewicz) - Konrad w Wielkiej Improwizacji rzuca wyzwanie Bogu, ale rzeczywisty konflikt rozgrywa się na poziomie politycznym: polskie społeczeństwo zdeptane przez carski aparat represji. Scena u Senatora pokazuje, jak władza deprawuje swoich sługusów i jak kolaboracja z zaborcą rodzi konflikty wewnątrz polskiej wspólnoty - między lojalistami a patriotami.
Proces (Franz Kafka) - Józef K. zostaje aresztowany, nie znając zarzutów, i przez cały czas trwania powieści usiłuje zrozumieć, przed jaką instancją odpowiada. Konflikt z systemem biurokratycznym jest tu celowo pozbawiony konkretnej przyczyny - Kafka opisuje stan alienacji jednostki wobec anonimowych mechanizmów władzy. Absurd jest tutaj metodą, nie ozdobnikiem.
Rok 1984 (George Orwell) - Winston Smith toczy wewnętrzny i zewnętrzny konflikt z totalitarnym Wielkim Bratem. System nie tylko zakazuje działania - zakazuje myślenia. Orwell pokazuje, że najdoskonalsza forma konfliktu z jednostką polega na zniszczeniu jej zdolności do sformułowania własnej racji. Paradoksalnie, Winston ginie nie jako bohater, lecz jako ktoś złamany - co czyni powieść jednym z najciemniejszych obrazów konfliktu z władzą w całej literaturze XX wieku.
Inny świat (Gustaw Herling-Grudziński) - narrator przeżywa konflikt z sowieckim aparatem obozowym, który usiłuje zniszczyć człowieka nie przez egzekucję, lecz przez stopniowe odbieranie podmiotowości. Grudziński opisuje też konflikty wewnątrz społeczności więźniów - donosy, hierarchie, kompromisy moralne. Kontekst historyczny (sowieckie łagry lat 40.) jest nieodłączny od sensu tej książki.
Konflikt klas i warstw społecznych
Literatura realistyczna i naturalistyczna XIX wieku uczyniła z konfliktu klasowego jeden ze swoich głównych tematów. Nierówność majątkowa, pogarda bogatych dla biednych i bezsilna złość biednych wobec bogatych - te napięcia napędzają fabuły powieści epoki, ale ich echa słyszalne są i wcześniej, i później.
Lalka (Bolesław Prus) - Wokulski, człowiek spoza arystokracji, który zbił majątek i próbuje wejść do wyższych sfer, staje się ofiarą podwójnego konfliktu klasowego: arystokracja nim gardzi, a środowisko kupieckie traktuje go jako zdrajcę. Miłość do Izabeli Łęckiej ma charakter klasowej obsesji - Wokulski kocha nie tyle kobietę, ile symbol klasy, do której chce należeć. Prus diagnozuje polskie społeczeństwo pozytywistyczne: szlachta niezdolna do pracy, mieszczaństwo bez tradycji, inteligencja bez oparcia.
Chłopi (Władysław Reymont) - konflikt w Lipcach jest wielopiętrowy: między Boryną a Antkiem (ojciec–syn o ziemię i kobietę), między bogatymi a biednymi chłopami, między wsią a dworem. Ziemia jest tu wartością absolutną - i właśnie o nią toczą się najostrzejsze spory. Reymont pokazuje, że konflikt klasowy wśród chłopów nie jest mniej okrutny niż między klasami: Boryna potrafi wydziedziczyć własne dziecko, żeby zachować kontrolę nad majątkiem.
Ludzie bezdomni (Stefan Żeromski) - Tomasz Judym konfrontuje się z lekarskim środowiskiem, które akceptuje nędze robotniczą jako naturalny porządek rzeczy. Jego próba reformy szpitala i walka o poprawę warunków życia górników to konflikt idealistycznej jednostki z konserwatywnym systemem społecznym. Żeromski nie daje Judymowi zwycięstwa - ten wyrzeka się miłości i szczęścia osobistego, bo czuje, że nie może walczyć o innych, żyjąc wygodnie.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - Raskolnikow morduje lichwiarkę częściowo z pobudek ideologicznych (teoria „niezwykłych" ludzi), częściowo z potrzeby finansowej. Konflikt klasowy splata się tu z filozoficznym: biedny student przeciw bogatej pasożytniczej kobiecie. Dostojewski jednak odwraca tę logikę - pokazuje, że uzasadnienie zbrodni przez konflikt społeczny nie uwalnia sprawcy od winy moralnej.
Konflikt pokoleń
Zderzenie starszego i młodszego pokolenia - inaczej: tradycji z nowoczesnością, doświadczenia z ideałem - to jeden z najbardziej produktywnych tematów literatury. Bywa komediowy, bywa tragiczny, zawsze dotyczy pytania: kto ma prawo definiować właściwy sposób życia.
Ojcowie i dzieci (Iwan Turgieniew) - Bazarow, nihilista i materialistyczny przyrodnik, ściera się z liberalnym Kirsanowem-ojcem i jego konserwatywnym bratem. Konflikt generacyjny jest tu zarazem konfliktem filozoficznym: romantyczna wrażliwość contra chłodny scjentyzm. Turgieniew nie daje żadnej stronie pełnej racji - Bazarow umiera, nie osiągnąwszy nic, Kirsanowowie trwają bez przekonania.
Wesele (Stanisław Wyspiański) - w chaosie weselnej nocy na wierzch wychodzi konflikt między inteligencją a chłopstwem, ale też między pokoleniem romantyków (Starzec, Dziad) a pokoleniem Młodej Polski. Chochoł symbolicznie zamraża wszystkich w bezruchu - nikt nie jest w stanie podjąć działania, bo konflikty wewnątrz narodu paraliżują zbiorową wolę.
Przedwiośnie (Stefan Żeromski) - Cezary Baryka zderzony jest z konfliktami trzech pokoleń i trzech ideologii: ojciec-rewolucjonista, Wielki zwolennik tradycji Gajowiec, radykał Lulek. Żeromski pokazuje, że każde pokolenie nosi w sobie inną wizję naprawy świata i że niemożność syntezy tych wizji skazuje Polskę na wewnętrzną walkę zamiast budowy.
Konflikt o wartości i racje moralne
Najgłębszy rodzaj konfliktu nie dotyczy pieniędzy ani władzy, lecz przekonań. Kiedy dwie strony są tak samo pewne swojej racji, a te racje są sprzeczne - literatura nie może rozstrzygnąć sporu, może jedynie go odsłonić w całej dramatycznej ostrości.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - konflikt Raskolnikowa z Sonią Marmieładową to starcie dwóch odpowiedzi na cierpienie: buntu i poświęcenia. Sonia wybrała upokorzenie, by utrzymać rodzinę; Raskolnikow wybrał zbrodnię, by udowodnić swoją wyższość. Ich rozmowy to jeden z najbardziej intensywnych dialogów o moralności w całej literaturze XIX wieku.
Dżuma (Albert Camus) - doktor Rieux i ojciec Paneloux reprezentują dwie postawy wobec epidemii: laicki humanizm i religijną teologię. Paneloux widzi w zarazie Boży wyrok, Rieux leczy bez pytania o metafizyczny sens. Ich konflikt racji jest przeprowadzony przez Camusa uczciwie - żadna ze stron nie jest karykaturalna.
Hamlet (William Shakespeare) - Hamlet wie, kto zabił jego ojca, ale paraliżuje go pytanie, czy ma prawo dokonać zemsty. Konflikt między obowiązkiem rodowym a wątpliwością moralną jest w tej tragedii nierozstrzygalny: Hamlet odkłada działanie, bo nie jest pewien własnej racji. Finał dramatu przynosi kaskadową zagładę - żadna z racji nie zwycięża, wszyscy giną.
Lord Jim (Joseph Conrad) - Jim ucieka z tonącego statku, zostawiając pasażerów na śmierć. Resztę życia spędza, próbując odbudować honor. Konflikt toczy się tu przede wszystkim wewnątrz bohatera, ale ma wymiar społeczny: środowisko marynarskie bezlitośnie ocenia ucieczkę, a ława przysięgłych kodeksu honorowego wydaje wyrok bez możliwości apelacji.
Konflikt zbiorowy - naród, historia, wojna
Literatura polska w szczególny sposób zmierzyła się z konfliktem jako doświadczeniem zbiorowym: rozbiorami, powstaniami, wojnami. Ale zderzenie zbiorowych racji dotyczy nie tylko Polski - literatura europejska wielokrotnie opisywała, jak narody i grupy wchodzą w konflikty, które niszczą jednostki niezależnie od ich woli.
Iliada (Homer) - wojna trojańska to punkt wyjścia, lecz Iliada skupia się nie na jej przyczyniach (uprowadzenie Heleny), lecz na kosztach ludzkich: Hektor broni Troi, Achilles mści się za Patroklosa, a bogowie rozgrywają spór na plecach śmiertelnych. Konflikt zbiorowy objawia tu swój mechanizm: każda ze stron ma rację wewnątrz własnej logiki, ale logiki te są nieprzejednane.
Pan Tadeusz (Adam Mickiewicz) - spór Sopliców z Horeszkami jest konfliktem wielopokoleniowym, zakorzenionym w zabiciu Stolnika i wypływającym w teraźniejszość poprzez Jacka Soplicę/Księdza Robaka. Mickiewicz pokazuje jednak, że zbiorowy konflikt może zostać przezwyciężony przez indywidualne poświęcenie i przebaczenie - co czyni epos wyjątkowym na tle polskiej literatury romantycznej, zwykle kończącej konflikty katastrofą.
Krzyżacy (Henryk Sienkiewicz) - konflikt polsko-krzyżacki jest tu zarówno historyczny, jak i moralny: Zakon reprezentuje chrześcijaństwo wypaczone przez żądzę władzy i ziemi, Polska - rycerską uczciwość. Maćko i Zbyszko z Bogdańca są uwikłani w zbiorowy konflikt, który decyduje o ich losie prywatnym. Sienkiewicz pisał powieść „ku pokrzepieniu serc", ale nie uniknął diagnozy: konflikty zbiorowe trwają, bo żaden naród nie potrafi zrezygnować z własnego wizerunku ofiary i wojownika jednocześnie.
Rozdziobią nas kruki, wrony... (Stefan Żeromski) - klęska powstania styczniowego jest tłem dla sceny śmierci powstańca Winrycha. Konflikt narodowowyzwoleńczy zderza się z bezlitosną rzeczywistością: chłop, który obdziera trupa, nie czuje się stroną walki o niepodległość. Żeromski bezlitośnie pokazuje, że konflikty zbiorowe są fikcją dla tych, którzy z nich wypadają.
Zdążyć przed Panem Bogiem (Hanna Krall) - Marek Edelman opowiada o powstaniu w getcie warszawskim, które było konfliktem z góry przegranym. Krall pyta jednak o coś innego: co to znaczy wybrać walkę zamiast przyzwolenia na śmierć? Konflikt Żydów z nazistowskim aparatem zagłady jest jednocześnie konfliktem Edelmanowi z całą logiką historii, która twierdzi, że mniejszość nie może wygrać.
Kamienie na szaniec (Aleksander Kamiński) - Rudy, Zośka i Alek to pokolenie, które wojna wrzuciła w konflikt bez możliwości wyboru. Kamiński nie romantyzuje - akcja pod Arsenałem kończy się sukcesem, ale śmierć Rudego jest konsekwencją tortur, a nie bohaterskiego szturmu. Konflikt zbrojny ma u niego twarz konkretnych chłopców, a nie anonimowego wojska.
Autor: