klp.plMatka poświęcająca się dla dziecka
Najczęstsza i najbardziej archetypiczna odmiana to matka, która oddaje wszystko - zdrowie, szczęście, życie - by ocalić lub zabezpieczyć przyszłość dziecka. Poświęcenie nie jest tu wyborem między dobrem a złem, lecz między sobą a dzieckiem. Literatura wszystkich epok powraca do tego wzorca, bo uosabia on miłość w jej najbardziej bezwarunkowej formie.
Biblia (Stary Testament, Pierwsza Księga Królewska) - w słynnej scenie sądu Salomona dwie kobiety spierają się o jedno dziecko. Prawdziwa matka rezygnuje z wyroku na swoją korzyść i woli oddać dziecko rywalce, niż pozwolić je zabić. Gotowość do utraty syna, byle syn żył, staje się w tej opowieści definitycją prawdziwego macierzyństwa.
Quo vadis (Henryk Sienkiewicz) - w scenie rzucenia Ligii lwowi na arenie Pomponia Graecina, adoptowana matka Ligii, stoi bezsilna wśród tłumu. Jej miłość nie może ocalić dziecka siłą, ale przez całą powieść to ona chroniła Ligię przed zgubnym wpływem dworu Nerona - choćby za cenę własnego narażenia.
Chłopi (Władysław Reymont) - Agata, stara matka wygnana z domu przez dzieci, wędruje po wsi jako żebraczka, a jednak nie przestaje myśleć o rodzinie z troską. Z drugiej strony Hanka, matka małych dzieci, walczy o przetrwanie domu i ziemi w całkowitym osamotnieniu, gdy Boryna leży nieprzytomny. Jej codzienny trud - bez dramatycznych gestów - to portret macierzyńskiego poświęcenia w realiach chłopskiego bytowania.
Rozdziobią nas kruki, wrony… (Stefan Żeromski) - nie zawiera wprost postaci matki, ale motyw ofiary rodzica wobec ojczyzny-matki rozumiany jest tu metaforycznie. Żeromski wielokrotnie w swojej twórczości wracał do tego zrównania: matka i Matka-Polska.
Kamienie na szaniec (Aleksander Kamiński) - matki Rudego, Alka i Zośki pojawiają się na marginesie narracji, ale ich obecność jest odczuwalna. Matka Rudego, widząc syna skatowanego przez gestapo, musi ukrywać rozpacz i podtrzymywać go na duchu. To poświęcenie emocjonalne - tłumienie własnego bólu w imię jego siły - jest jednym z najtrudniejszych wymiarów matczynej miłości w czasie wojny.
Matka cierpiąca i opłakująca - pietà
Odmiana ta skupia się na bólu matki, która traci dziecko lub patrzy na jego cierpienie. Kulturowym wzorcem jest tu Maryja przy krzyżu - Madonna Bolesna, której ból staje się emblematem najgłębszej ludzkiej rozpaczy. Literatura wielokrotnie buduje takie obrazy, by przez postać matki mówić o skali tragedii - osobistej i zbiorowej.
Biblia (Ewangelia według świętego Jana) - Maria stojąca pod krzyżem milczy, lecz jej obecność przy umierającym synu wyraża to, czego słowa nie dosięgną. Ten obraz stał się modelem dla całej tradycji europejskiej, od średniowiecznej sekwencji Stabat Mater po malarstwo i literaturę barokową.
Dziady część II (Adam Mickiewicz) - widmo złej pani pojawia się jako przestroga, ale w tym samym dramacie matki dzieci-dziadów (Józia i Rózi) są czytelnie obecne przez pryzmat winy i tęsknoty. Sam obrzęd zaduszny wyrasta z przekonania, że więź matki i dziecka nie urywa się ze śmiercią.
Lalka (Bolesław Prus) - pani Stawska, wdowa wychowująca małą Helenkę, jest jedną z nielicznych w powieści postaci, które kochają bezinteresownie. Jej miłość do córki nie jest dramatyczna - przejawia się w ciągłym lęku o jutro i codziennym wyrzeczeniu. Prus kreśli obraz macierzyństwa w warunkach biedy i społecznej bezradności kobiet w XIX-wiecznej Warszawie.
Dżuma (Albert Camus) - scena agonii małego syna Othona jest w powieści punktem kulminacyjnym dyskusji o sensie cierpienia. Choć ojciec - nie matka - towarzyszy dziecku, Camus przez opis tej śmierci mówi o bólu rodziców w ogóle. Lekarz Rieux, który sam stracił żonę, rozumie ten ból jako esencję ludzkiej kondycji.
Tren XIX albo Sen (Jan Kochanowski) - w ostatnim trenie cyklu matka poety pojawia się we śnie z Urszulką na rękach. To syntetyczny obraz pietà: martwe dziecko i matka, która przyszła pocieszyć żywego ojca. Kochanowski odwraca role - to matka-duch pociesza, ale sam obraz śpiącego dziecka w jej ramionach odsyła do najgłębszej tęsknoty za bezpieczeństwem, jakie daje macierzyńska miłość.
Madame (Matka Boska Bolesna) (obraz, malarstwo; Jacek Malczewski, 1894) - Malczewski wielokrotnie malował kobiety w aurze bólu i ofiary. W polskim malarstwie przełomu XIX i XX wieku postać Matki Bolesnej stała się synonimem polskiej matki, która traci synów na wojnach i powstaniach.
Matka walcząca - miłość jako bunt i opór
Tu miłość matki staje się siłą sprawczą, która popycha ją do działania - sprzeciwu wobec władzy, losu, opresji społecznej. Matka przestaje być wyłącznie postacią cierpiącą i bierną, staje się aktywną obrończynią dziecka nawet wtedy, gdy walka jest z góry skazana na porażkę.
Antygona (Sofokles) - Antygona nie jest matką, ale miłość siostrzana, którą wykazuje wobec Polinejka, ma cechy uczucia macierzyńskiego: bezwarunkowa, przekraczająca prawo stanowione, gotowa na śmierć. Kreont reprezentuje zimny porządek państwowy - Antygona, prawo serca. Sofokles pokazuje, że miłość do bliskich może być ważniejsza niż posłuszeństwo wobec władzy.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - matka Raskolnikowa, Pulcheria Aleksandrowna, kocha syna miłością graniczącą z zaślepieniem. Poświęca się materialnie, pożycza pieniądze, by mógł studiować. Gdy dowiaduje się prawdy o zbrodni - choć nigdy wprost - wybiera obronny mechanizm wyparcia. Dostojewski pokazuje, że matczyna miłość potrafi być ślepa i właśnie ta ślepota staje się tragedią.
Matka (Maksym Gorki) - Pelageya Własowa przemienia się w powieści z biernej, przestraszonej kobiety w rewolucjonistkę. Motorem tej przemiany jest miłość do syna Pawła. Gorki czyni z macierzyństwa katalizator świadomości politycznej: matka, broniąc dziecka przed wyrokiem caratu, zaczyna bronić wszystkich uciśnionych.
Inny świat (Gustaw Herling-Grudziński) - w sowieckim łagrze więźniowie opowiadają sobie o rodzinach. Obraz matki jest tu symbolem normalnego życia, do którego tęsknią. Jedna z epizodycznych historii dotyczy kobiety, która dała się aresztować razem z synem, by nie zostawić go samego w obozie. To skrajny, graniczny wyraz walczącej miłości matki.
Miłość matki uwikłana w historię i politykę
W literaturze polskiej, silnie naznaczonej doświadczeniem rozbiorów, wojen i totalitaryzmu, matczyna miłość nieustannie zderza się z historią. Syn musi iść na wojnę lub do podziemia, matka zostaje z lękiem. Ta odmiana motywu często scala wymiar prywatny z narodowym - miłość matki do syna staje się metaforą miłości do ojczyzny i odwrotnie.
Reduta Ordona (Adam Mickiewicz) - w tle heroicznej śmierci Ordona majaczy świadomość, że gdzieś czeka matka. Romantyzm budował kult matki Polki - kobiety, która wychowuje syna na bohatera, a potem musi go oddać historii.
Rozprawa o miłości ojczyzny i cały dyskurs oświeceniowy koncentrują się na obowiązku wobec narodu, ale Ignacy Krasicki w bajkach wielokrotnie przywołuje postać matki jako pierwszej wychowawczyni - to ona wpaja wartości, które później decydują o postawie obywatelskiej.
Pamiętnik z powstania warszawskiego (Miron Białoszewski) - Białoszewski oddaje chaos powstańczej Warszawy przez pryzmat codzienności. Matki ukrywające dzieci w piwnicach, szukające mleka i chleba dla niemowląt pośród gruzów - to obraz miłości sprowadzonej do najbardziej podstawowego gestu: nakarmienia, ogrzania, ocalenia na następną godzinę.
Zdążyć przed Panem Bogiem (Hanna Krall) - Marek Edelman opowiada o kobietach w getcie, które zatruwały własne dzieci, by nie wpadły w ręce Niemców. To najtrudniejszy możliwy obraz matczynej miłości: zabicie dziecka jako akt ochrony. Krall nie ocenia - rejestruje, pokazując, do czego historia potrafi sprowadzić miłość.
Szara strefa (film; reżyseria Tim Blake Nelson, 2001) - choć film nie jest lekturą szkolną w polskim sensie, obraz Sonderkommando w Auschwitz, gdzie więźniowie pomagają w ukryciu tożsamości matki mordowanej razem z dzieckiem, rezonuje z tym samym pytaniem, które stawia Krall: co oznacza ochrona w warunkach Zagłady.
Miłość matki jako więź i tożsamość - perspektywa dziecka
Literatura przedstawia też miłość matczyną z drugiej strony - przez oczy dziecka, które odczuwa jej siłę, brak lub ambiwalencję. Matka jest pierwszym światem dziecka i pierwszym wzorcem miłości, dlatego jej obecność lub nieobecność kształtuje całą dalszą osobowość bohatera.
Treny (Jan Kochanowski) - cykl żałobny formalnie dotyczy ojcowskiej rozpaczy, ale wiele trenów buduje obraz Urszulki jako córki otoczonej matczyną opieką. Dziecko rozumie miłość rodziców przez poczucie bezpieczeństwa - i właśnie ta utrata bezpieczeństwa jest sednem żałoby.
Ferdydurke (Witold Gombrowicz) - matka Młodziaka to satyra na nowoczesne macierzyństwo bez emocji, zredukowane do ideologii postępu. Gombrowicz pokazuje, że miłość matki może zostać wyparta przez formę - schemat „nowoczesnej rodziny" zabija autentyczną więź.
Dżuma (Albert Camus) - lekarz Rieux, opiekując się umierającymi, kilka razy wspomina matkę, która przyjechała do Oranu i mieszka u niego. Jej milcząca obecność, gotowanie, czekanie - to miłość bez słów, wyrażona przez trwanie przy kimś. Camus czyni z niej obraz czułości w świecie epidemii i absurdu.
Mały Książę (Antoine de Saint-Exupéry) - Lis uczy Małego Księcia, że miłość to odpowiedzialność za kogoś, kogo się oswoi. Choć powieść nie dotyczy dosłownie macierzyństwa, relacja Małego Księcia z różą - troskliwa, pełna lęku o drugiego i gotowości do poświęcenia - ma strukturę miłości macierzyńskiej: bezwarunkowej i kształtującej tożsamość.
Portret Matki z Dzieckiem (malarstwo; Rafael Santi, Madonna Sykstyńska, ok. 1512) - obraz Madonny trzymającej Dzieciątko stał się w kulturze europejskiej najdoskonalszym wizualnym zapisem miłości matczynej: czułość wyrażona gestem, skupienie, gotowość ochrony. Dziecko patrzy w świat z pewną siebie spokojnością, bo matka trzyma je pewnie - to ikonograficzny wzorzec bezpiecznej więzi.
Miłość matki ciemna - nadopiekuńczość, obsesja, niemożność
Literatura nie idealizuje bezgranicznie. Pojawiają się portrety miłości matczynej, która rani: przytłaczającej, obsesyjnej, zbudowanej na lęku i kontroli, albo - odwrotnie - tak nieszczęśliwej, że matka nie potrafi kochać. To odmiany, które literatura realistyczna i psychologiczna odkrywa dopiero w XX wieku, choć zalążki można znaleźć wcześniej.
Zbrodnia i kara (Fiodor Dostojewski) - Pulcheria Aleksandrowna kocha syna tak mocno, że jest gotowa uwierzyć w każde jego kłamstwo. Miłość bez granic staje się tu miłością bez prawdy - i w konsekwencji nie chroni Raskolnikowa, lecz go izoluje w jego pysze.
Granica (Zofia Nałkowska) - matka Zenona Ziembiewicza, cierpliwa i podporządkowana, modeluje w synu przekonanie, że można przekraczać granice moralne bez konsekwencji. Nałkowska pokazuje, jak matczyna miłość polegająca na bezkrytycznym przebaczaniu może deformować charakter dziecka.
Sklepy cynamonowe (Bruno Schulz) - matka narratora jest postacią drugorzędną, niemal nieobecną, podczas gdy ojciec staje się demiurgiem. Schulz odwraca tradycyjne hierarchie: to nieobecność matczynej stabilizacji pozwala na wybujałą wyobraźnię chłopca, ale też na jego dezorientację w świecie. Brak matczynego gruntu jest tu warunkiem twórczości i jednocześnie źródłem niepokoju.
Proces (Franz Kafka) - matka Józefa K. nie pojawia się na kartach powieści, co samo w sobie mówi wiele o jego alienacji. Kafka buduje świat bez macierzyńskiej ciepłoty, a jego bohaterowie - wyobcowani, szukający sensu w absurdzie - są literackimi dziećmi, które tej miłości nigdy nie zaznały wystarczająco.
Autor: